Οι Αρχές της Κυκλικής Οικονομίας μέσα από πρακτικές της κυπριακής καθημερινότητας των περασμένων δεκαετιών

Της Έλενας Ανδρέου, Ειδικός σε θέματα περιβάλλοντος, ΚυκλΟΙΚΟδρόμιο

Οι αρχές Κυκλικής Οικονομίας δεν κάτι καινούριο, ούτε επινόηση της τελευταίας δεκαετίας. Το 1966 ο Kenneth Boulding, ένας οικονομολόγος, έδωσε μια διάλεξη που έγινε διάσημη: The Economics of the Coming Spaceship Earth. Αντιπαράβαλε μια ανοιχτή οικονομία και μια κλειστή οικονομία. Την ανοιχτή οικονομία την ονόμασε «οικονομία καουμπόη», όπου ο καουμπόη είναι συμβολικός των απαρατήρητων πεδιάδων και επίσης συνδέθηκε με απερίσκεπτη, εκμεταλλευτική, ρομαντική και βίαιη συμπεριφορά, που είναι χαρακτηριστικό των ανοιχτών κοινωνιών. Η κλειστή οικονομία του μέλλοντος μπορεί ομοίως να ονομαστεί «spaceman οικονομία» (οικονομία του αστροναύτη), όπου η γη έχει γίνει ένα ενιαίο διαστημόπλοιο, χωρίς απεριόριστες δυνατότητες, είτε για εξόρυξη είτε για ρύπανση. Οι άνθρωποι πρέπει να βρουν τη θέση τους σε ένα κυκλικό οικολογικό σύστημα που να είναι ικανό για συνεχή παραγωγή υλικών. Ο όρος κυκλική οικονομία ξεκίνησε να εμφανίζεται από το 1990 και μετέπειτα.

Αν ανατρέξουμε σε παλαιότερες δεκαετίες και ρωτήσουμε τους παππούδες και τις γιαγιάδες μας, θα μας διηγηθούν ιστορίες από την καθημερινή ζωή της εποχής τους, όπου οι πρακτικές της Κυκλικής Οικονομίας αποτελούσαν αναπόσπαστο μέρος της καθημερινότητας τους. Παρόλο που δεν γνώριζαν τον όρο «Κυκλική Οικονομία», εφάρμοζαν αυτές τις πρακτικές, κυρίως λόγω περιορισμένων πόρων και με σεβασμό προς τη φύση, όπως τα παραδείγματα που ακολουθούν. Ορισμένα από αυτά ενδέχεται να είναι γνωστά σε κάποιους, ενώ άλλα ενδέχεται να εξακολουθούν να εφαρμόζονται. Ωστόσο, στη σημερινή εποχή των γρήγορων ρυθμών και των αμέτρητων επιλογών, πολλές από αυτές τις παραδοσιακές πρακτικές σιγά-σιγά εξαφανίζονται ή παραμένουν περιορισμένες.

Μείωση: Σε μια παραδοσιακή Κύπρο των περασμένων δεκαετιών και κυρίως στην ύπαιθρο, η κατανάλωση κρέατος δεν ήταν συχνή. Κάθε οικογένεια συνήθως έκτρεφαν μερικά ζώα φάρμας, όπως γουρούνια, κατσίκες και κότες. Τα ζώα αυτά τρέφονταν με υπολείμματα φαγητού, όπως φλούδες φρούτων και λαχανικών, δημιουργώντας έναν φυσικό κύκλο αξιοποίησης των βιολογικών υλικών. Παράλληλα με την αποφυγή της δημιουργίας βιολογικών αποβλήτων, η κάθε οικογένεια ήταν ανθεκτική μιας και παρήγαγε βασικά προϊόντα όπως γάλα και αυγά. Επίσης, τα βιολογικά υλικά μαζεύονταν σε ένα σωρό στην αυλή και δημιουργούσαν χρήσιμο εδαφοβελτιωτικό για τα οπωροφόρα δέντρα της αυλής.

Επαναχρησιμοποίηση: Δεν έχουν περάσει πολλά χρόνια από τότε που η επαναχρησιμοποίηση των γυάλινων μπουκαλιών ήταν υποχρεωτική. Αναψυκτικά και μπύρες διατίθενταν αποκλειστικά σε γυάλινα μπουκάλια, πριν οι γυάλινες συσκευασίες αντικατασταθούν από τις πλαστικές και αλουμίνιο. Σε εκείνη τη ρετρό εποχή, οι Κύπριοι ήταν υποχρεωμένοι να επιστρέφουν τα άδεια μπουκάλια αναψυκτικών και μπύρας στον μπακάλη, όπου οι εταιρείες αναλάμβαναν την επαναχρησιμοποίηση τους καταβάλλοντας ένα μικρό αντίτιμο. Σήμερα το Σύστημα Εγγυοδοσίας ανακύκλωσης συσκευασιών  (DRS) είναι μια περιβαλλοντική πρωτοβουλία που αποσκοπεί στην ενθάρρυνση της ανακύκλωσης των συσκευασιών ποτών με την εφαρμογή ενός τέλους κατάθεσης στο σημείο αγοράς. Οι καταναλωτές πληρώνουν αυτό το ποσό κατά την αγορά ενός ποτού και λαμβάνουν επιστροφή χρημάτων κατά την επιστροφή του άδειου περιέκτη σε καθορισμένα σημεία συλλογής, όπως οι αντίστροφοι αυτόματοι πωλητές ή οι συμμετέχοντες λιανοπωλητές. Το σύστημα αυτό αποσκοπεί στη μείωση των απορριμμάτων, στην αύξηση των ποσοστών ανακύκλωσης και στην προώθηση της κυκλικής οικονομίας, διασφαλίζοντας ότι τα δοχεία ποτών επαναχρησιμοποιούνται ή ανακυκλώνονται αποτελεσματικά.

Στην Ευρώπη, αρκετές χώρες έχουν εφαρμόσει με επιτυχία το DRS, επιτυγχάνοντας υψηλά ποσοστά συλλογής για τις συσκευασίες ποτών. Για παράδειγμα, χώρες όπως η Γερμανία, η Δανία και η Σουηδία έχουν καθιερώσει DRS που καλύπτουν διάφορα υλικά, συμπεριλαμβανομένων των φιαλών PET, των κουτιών αλουμινίου και των γυάλινων φιαλών. Τα συστήματα αυτά έχουν επιδείξει σημαντική επιτυχία στη μείωση των απορριμμάτων και στην αύξηση των ποσοστών ανακύκλωσης.

Στην Κύπρο οι Κανονισμοί για την εγκαθίδρυση και λειτουργία συστημάτων εγγυοδοσίας συσκευασιών, βρίσκονται στο τελικό στάδιο διαβούλευσης και ευελπιστούμε σύντομα να το δούμε να αναπτύσσεται και στη χώρα μας.

Επισκευές: Η επισκευή και η μεταποίηση των προϊόντων ήταν αναπόσπαστο κομμάτι της καθημερινότητας πριν μερικές δεκαετίες. Οι τσαγκάρηδες (ή σκαρπάρηδες) και οι μοδίστρες (και ράφτες και υποδηματοποιοί), αποτελούσαν απαραίτητα επαγγέλματα σχεδόν σε κάθε χωριό, με τουλάχιστον έναν τσαγκάρη και μια μοδίστρα να επιδιορθώνουν παπούτσια και ρούχα αντίστοιχα. Οι μοδίστρες συχνά προσάρμοζαν τα ρούχα, μικραίνοντας τα, μακραίνοντας τα ή και ακόμα και μεταποιώντας τα για να τα φέρουν σε νέα μόδα.

Στην εποχή μας, αν και υπάρχουν άνθρωποι που συνεχίζουν τα επαγγέλματα του τσαγκάρη και της μοδίστρας, η εύκολη πρόσβαση στα καταστήματα και οι χαμηλές τιμές αγοράς νέων προϊόντων, έχουν περιορίσει την ανάγκη για επισκευές. Αυτή η αλλαγή έχει οδηγήσει στην δημιουργία μεγάλων ποσοτήτων ρούχων και παπουτσιών, τροφοδοτώντας το φαινόμενο του fast fashion[1] και προκαλώντας σοβαρές οικολογικές συνέπειες[2]. Κάπως έτσι, τα  επαγγέλματα που σχετίζονται με τις επισκευές, σήμερα τείνουν να εξαφανιστούν. Μία από τις δράσεις που προωθεί το ΚυκλΟΙΚΟδρόμιο, είναι η προώθηση των κέντρων επισκευών, αναρτημένων σε διαδικτυακή πλατφόρμα, για να διευκολύνει την πρόσβαση από τους ενδιαφερόμενους, όπως επίσης και οι δράσεις που διοργανώνει ώστε να προωθήσει την εναλλακτική αξιοποίηση των υφασμάτων και να ευαισθητοποιήσει το κοινό σχετικά με τις οικολογικές ζημιές που προκαλεί η μη βιώσιμη παραγωγή και κατανάλωση κλωστοϋφαντουργικών προϊόντων.

Ανακατασκευή: Στην Κύπρο, η ανακατασκευή επίπλων, ειδικά καναπέδων και πολυθρόνων, ήταν πριν μερικές δεκαετίες πιο συνηθισμένη από την αγορά νέων προϊόντων. Ένας ταπετσιέρης και ένας ξυλουργός μπορούσαν να δημιουργήσουν μοντέρνα έπιπλα, αξιοποιώντας τον αρχικό σκελετό ενός παλιού επίπλου. Η αλλαγή υφάσματος στα μαξιλάρια του καναπέ ήταν μια οικονομική και φιλική προς το περιβάλλον λύση, καθώς μείωνε τα απορρίμματα και άφηνε μικρότερο οικολογικό αποτύπωμα. Επίσης, για την παραγωγή παραδοσιακών κυπριακών καρεκλών (τόνενες καρέκλες) που κατασκεύαζαν στο χέρι μια-μια, χρησιμοποιούνταν βιώσιμα υλικά όπως το φλούδιν που μπορεί να το βρει κάποιος μέσα σε ποταμούς και ξύλο οξιάς.

Σήμερα, παρότι εξακολουθούν να υπάρχουν επαγγελματίες ταπετσάρηδες και ξυλουργοί, η ανάγκη για ανακατασκευή έχει περιοριστεί, καθώς η αγορά προσφέρει οικονομικές επιλογές για νέα έπιπλα. Ωστόσο, υπάρχουν ακόμα τεχνίτες που ειδικεύονται στην ανακατασκευή επίπλων, διατηρώντας έτσι ζωντανή μια παράδοση που προάγει τη βιώσιμη χρήση των υλικών. Επίσης στην πλατφόρμα circular for all που λειτουργεί το ΚυκλΟΙΚΟδρόμιο μπορεί κανείς να βρει τεχνίτες και εργαστήρια επιδιορθώσεων και επισκευών για διάφορα αντικείμενα.

Βρίσκω νέες χρήσεις: Όλοι έχουμε στο σπίτι μας ή τουλάχιστον έχουμε δει, τα πολύχρωμα χαλιά  και κουβέρτες που υφαίνονται στον αργαλειό με νήματα και λωρίδες από παλιά υφάσματα. Η χρήση του αργαλειού ή «Βούφας» χρονολογείται στην Κύπρο από τον 19^ο αιώνα, όταν οι κάτοικοι του νησιού δημιουργούσαν υφαντά με χαρακτηριστικά μοτίβα, που διαφοροποιούνταν ανάλογα με την περιοχή και την εποχή. Αρχικά, χρησιμοποιούσαν μόνο νήματα και κλωστές, ενώ στα πιο σύγχρονα έργα, όπως τα χαλιά και οι τσάντες, αξιοποιούσαν και παλιά υφάσματα (από σεντόνια, φανέλες, φορέματα κ.α.) κομμένα σε λεπτές μακριές λωρίδες. Αυτά τα υφάσματα περνούσαν με τη σαΐτα (το μακούτζ’ιν) ανάμεσα στα νήματα, δημιουργώντας πολύχρωμες συνθέσεις, με την αξιοποίηση παλιών υφασμάτων δίνοντας στα υφάσματά μια νέα χρήση (πέφτζια).

Πλέον, παρατηρούμε αξιοσημείωτες προσπάθειες και καινοτόμες πρακτικές επαναξιολόγησης προϊόντων, είτε για τη δημιουργία εναλλακτικών και ιδιαίτερων μορφών τέχνης, είτε για την κάλυψη μιας ανάγκης να αξιοποιήσουμε τα υλικά που έχουμε στην διάθεσή μας, αντί να τα απορρίψουμε ως απόβλητα.

Μελετώντας την κυπριακή καθημερινότητα των περασμένων δεκαετιών, εντοπίζουμε πολλά παραδείγματα κυκλικής οικονομίας, όπως η κοινή χρήση και ανταλλαγή πόρων. Συγκεκριμένα, υπήρχε συχνή ανταλλαγή προϊόντων με τους γείτονες, όπως φρούτα, λαχανικά και άλλα αγροτικά προϊόντα, με σκοπό την εξοικονόμηση πόρων και την κάλυψη των αναγκών των οικογενειών. Επίσης, οι άνθρωποι συνήθισαν να φτιάχνουν μόνοι τους ορισμένα αντικείμενα ανάγκης, αξιοποιώντας υλικά και πόρους από το περιβάλλον τους, όπως πήλινα δοχεία, τσέστες, καλάθια κ.α. Το πλαστικό δεν ήταν μέρος της ζωής τους, δεν είχαν πλαστικές σακούλες για τα ψώνια τους αλλά είχαν ταγάρια (πάνινες τσάντες πολλαπλών χρήσεων) και έκαναν αγορές τοπικών προϊόντων.

Αυτές οι πρακτικές δείχνουν τη βαθιά σύνδεση της κυπριακής κοινωνίας με τις αρχές της κυκλικής οικονομίας, πολύ πριν αυτή καταστεί μια επίσημη έννοια. Αφού η βιώσιμη διαχείριση των πόρων και ο σεβασμός προς το περιβάλλον ήταν βασικές αρχές επιβίωσης και τρόπος ζωής. Ωστόσο, στην εποχή της υπερκατανάλωσης, που ζούμε με σύγχρονες συνήθειες και ανέσεις, η εφαρμογή πρακτικών κυκλικής οικονομίας και αειφορίας, ίσως από κάποιους θεωρούνται υπερβολικά προοδευτικές ή  καινοτόμες.

[1] Fast fashion is the constant provision of new styles at very low prices. Fast Fashion είναι ένας όρος που χρησιμοποιείται για να περιγράψει φθηνά και χαμηλής ποιότητας ρούχα που παράγονται γρήγορα και κυκλοφορούν γρήγορα στην αγορά για να ανταποκριθούν στις νέες τάσεις.

[2] Σύμφωνα με δημοσίευση στην ιστοσελίδα του Ευρωπαϊκού Κοινοβούλιού, για τις περιβαλλοντικές επιπτώσεις από τα υφάσματα δείχνουν ότι το 2020 η κατανάλωση των υφασμάτων ανά άτονο στην ΕΕ απαιτεί 400m² γη, 9m³ νερό, 391 kg πρώτη ύλη, και προκαλεί οικολογικό αποτύπωμα άνθρακα που φτάνει τα 270kg. Περισσότερα εδώ.

Circular Economy Principles in Everyday Life Practices of Cyprus in Past Decades

by Elena Andreou, Environmental Specialist, KyklOIKOdromio

The principles of the Circular Economy are neither new nor a recent invention of the last decade. In 1966 Kenneth Boulding, an economist, gave a lecture that became famous: The Economics of the Coming Spaceship Earth. He contrasted an open economy and a closed economy. He called the open economy the “cowboy economy”, where the cowboy is symbolic of the unnoticed plains and was also associated with reckless, exploitative, romantic, and violent behaviour that is characteristic of open societies. The closed economy of the future can similarly be called the “spaceman economy”, where the earth has become a single spaceship, with no unlimited possibilities, either for mining or pollution. Humans must find their place in a cyclical ecological system capable of continuous material production. The term circular economy began to appear in the 1990s and later.

If we go back to earlier decades and ask our grandparents, they will tell us stories from their daily life, where Circular Economy practices were an integral part of their everyday life. Although they were not familiar with the term “Circular Economy“, they implemented these practices, mainly due to limited resources and with respect for nature, as the examples below show. These practices may be familiar to some, while others continue to be part of daily life today. However, in today’s fast-paced world with countless choices, many of these traditional practices are gradually disappearing or remain limited.

Reduction: In traditional Cyprus, particularly in the countryside of past decades, meat consumption was uncommon. Each family typically raised a few farm animals, such as pigs, goats and chickens, which were fed with food scraps like fruit and vegetable peels, creating a natural cycle of organic material utilisation. This not only prevented the creation of biological waste but also fostered resilience, as families produced essential products like milk and eggs. Additionally, organic materials were collected in a pile in the yard, creating a beneficial soil amendment for the fruit trees.

Reuse: Not many years ago, the reuse of glass bottles was mandatory. Soft drinks and beers were sold exclusively in glass bottles before these were replaced by plastic and aluminium packaging. In that retro era, Cypriots were required to return empty soda and beer bottles to the grocer, where companies managed their reuse, often by paying a small fee. Today, the Deposit Return System (DRS) is an environmental initiative that aims to encourage the recycling of beverage packaging by applying a deposit fee at the point of purchase. Consumers pay this fee when purchasing a beverage and receive a refund upon returning the empty container to designated collection points, such as reverse vending machines or participating retailers. This system aims to reduce waste, increase recycling rates and promote a circular economy by ensuring that beverage containers are reused or recycled efficiently.

In Europe, several countries have successfully implemented DRS, achieving high collection rates for beverage packaging. For example, countries such as Germany, Denmark and Sweden have introduced DRS covering various materials, including PET bottles, aluminium cans and glass bottles. These systems have demonstrated significant success in reducing waste and increasing recycling rates.

In Cyprus, the Regulations for the establishment and operation of packaging guarantee schemes are in the final stage of consultation and we hope to see them develop and implemented in our country soon.

Repair: Repair and reconditioning of products was an integral part of everyday life a few decades ago. Shoemakers (or cobblers) and seamstresses (or tailors and shoemakers) were essential occupations in almost every village, with at least one shoemaker and one seamstress repairing shoes and clothes respectively. Seamstresses often adapted clothes, shortening, lengthening or even altering them to suit new fashions.

Nowadays, although some continue in the trades of shoemaker and seamstress, easy access to shops and low prices for new products have reduced the demand for repairs. This shift has led to the creation of large quantities of clothing and footwear, fuelling the fast fashion phenomenon[1] and causing serious ecological consequences.[2] As a result, repair-related professions are now gradually disappearing. One of the initiatives of KyklOIKOdromio is the promotion of repair centres, listed on an online platform to facilitate access of interested individuals, alongside organised actions to promote the alternative use of textiles and to raise public awareness of the ecological damage caused by the unsustainable production and consumption of textiles.

Refurbish: In Cyprus a few decades ago, the refurbishment of furniture, especially sofas and armchairs, was more common than the purchase of new products. An upholsterer and a carpenter could create modern furniture by utilising the original frame of an old piece. Replacing the fabric on sofa cushions was an economical and environmentally friendly solution, reducing waste and leaving a smaller ecological footprint. Additionally, for the production of traditional Cypriot chairs (tonenes), which were handmade individually, sustainable materials such as fludin (found in rivers) and beech wood were used.

Today, although professional upholsterers and carpenters still exist, the demand for furniture reconstruction has diminished as the market offers affordable options for new furniture. However, there are still craftsmen who specialise in furniture reconstruction, keeping alive a tradition that promotes the sustainable use of materials. Also on the Circular for all platform run by KyklOIKOdromio, one can find craftsmen and repair stores.

Repurposing: We all have in our homes, or at least have seen, the colourful rugs and blankets woven on a loom with yarns and strips of old fabrics. The use of the loom or “Voufa” dates back to the 19^th century in Cyprus, when islanders created woven fabrics with distinctive patterns, that varied by region and season. Initially, only yarn and threads were used, but in more modern works, such as carpets and bags, old fabrics (from sheets, jerseys, dresses, etc.) were also cut into thin, long strips. These strips were passed with the “shayta” (the makuj’in), creating colourful compositions by repurposing old fabrics and giving them a new use (as «pefzia»).

We are now witnessing remarkable efforts and innovative practices in product re-evaluation, either to create alternative and unique art forms, or to meet the need to use available materials instead of discarding them as waste.

Studying everyday life in Cyprus over the past decades reveals numerous examples of circular economy principles, such as the sharing and exchange of resources. Notably, neighbours frequently exchanged products like fruits, vegetables, and other agricultural goods to conserve resources and meet family needs. People also crafted essential items themselves using materials from their environment, creating items such as clay pots, “cesta”, and baskets. Plastic was absent from their lives; instead of plastic bags for shopping, they used bags (multipurpose textile bags) and bought local products.

These practices demonstrate the deep connection between Cypriot society and circular economy principles, long before it became an official concept. Sustainable resource management and respect for the environment were fundamental principles for survival and a way of life. However, in this age of over-consumption and modern conveniences, the adoption of circular economy and sustainability practices may seem to some as progressive or innovative.

[1] Fast fashion is the constant provision of new styles at very low prices. Fast Fashion is a term used to describe cheap and low-quality clothes that are produced quickly and released quickly to the market to meet new trends.

[2] According to a publication on the European Parliament’s website, the environmental impact of textiles shows that in 2020 the consumption of textiles per person in the EU will require 400m² of land, 9m³ of water, 391 kg of raw material, and cause a carbon footprint of 270kg.