Οι σιλικόνες από τα στήθη δεν πάνε στον παράδεισο

Εκεί —στα νεκροταφεία— εξελίσσεται αθόρυβα μια περιβαλλοντική μόλυνση: μαζί με τους ανθρώπους που θάβονται, καταλήγουν στο έδαφος υλικά σχεδιασμένα να αντέχουν δεκαετίες ή και αιώνες. Σιλικόνη, συνθετικά πολυμερή, μεταλλικά εμφυτεύματα. Ένας κόσμος που δεν αποσυντίθεται.

Η εκρηκτική αύξηση των αισθητικών επεμβάσεων τις τελευταίες δεκαετίες έχει μετατρέψει το ανθρώπινο σώμα σε φορέα μη βιοδιασπώμενων υλικών. Και όταν αυτό το σώμα επιστρέφει στη γη, τα υλικά αυτά δεν το ακολουθούν στον κύκλο της φύσης.

Οι αριθμοί πίσω από το φαινόμενο

Σύμφωνα με τη διεθνή έρευνα της ISAPS (International Society of Aesthetic Plastic Surgery) για το 2024, παγκοσμίως πραγματοποιήθηκαν περίπου 38 εκατομμύρια αισθητικές επεμβάσεις και θεραπείες μέσα σε έναν μόνο χρόνο. Ο αριθμός περιλαμβάνει χειρουργικές επεμβάσεις (όπως εμφυτεύματα μαστών, λιποαναρροφήσεις, επεμβάσεις προσώπου) αλλά και μη χειρουργικές διαδικασίες.

Οι Ηνωμένες Πολιτείες παραμένουν η χώρα με τις περισσότερες αισθητικές επεμβάσεις παγκοσμίως (πάνω από 6 εκατομμύρια), ακολουθούμενες από τη Βραζιλία και την Ιαπωνία.

Στην Ευρώπη, οι πέντε χώρες με τον μεγαλύτερο όγκο αισθητικών επεμβάσεων είναι:

1. Ιταλία
2. Γερμανία
3. Γαλλία
4. Ισπανία
5. Ηνωμένο Βασίλειο

Οι τρεις πρώτες ξεπερνούν το ένα εκατομμύριο συνολικές αισθητικές διαδικασίες ετησίως, γεγονός που τις καθιστά βασικούς «παίκτες» όχι μόνο στον τομέα της αισθητικής ιατρικής αλλά —έμμεσα— και στο μελλοντικό περιβαλλοντικό αποτύπωμα των ταφών.

Από πότε θάβουμε σιλικόνη;

Η χρήση της σιλικόνης στην ιατρική δεν είναι πρόσφατη. Τα πρώτα σιλικονούχα εμφυτεύματα μαστών τοποθετήθηκαν στις αρχές της δεκαετίας του 1960, ενώ ήδη από τη δεκαετία του 1940 η σιλικόνη χρησιμοποιούνταν σε ιατρικές εφαρμογές λόγω της χημικής της σταθερότητας.

Αυτό σημαίνει ότι εδώ και 60 χρόνια, τα ανθρώπινα σώματα θάβονται μαζί με υλικά που δεν αποδομούνται βιολογικά. Με απλά λόγια: οι αρχαιολόγοι του μέλλοντος, αν σκάψουν νεκροταφεία του δεύτερου μισού του 20ού αιώνα, δεν θα βρουν μόνο οστά. Θα βρουν και πλαστικά.

Τι συμβαίνει στη σιλικόνη μέσα στο έδαφος;

Η ιατρική σιλικόνη —κυρίως το πολυμερές PDMS— είναι εξαιρετικά ανθεκτική. Δεν καταναλώνεται από μικροοργανισμούς, δεν διαλύεται στο νερό, δεν επηρεάζεται ουσιαστικά από το pH του εδάφους. Σε συνθήκες ταφής:

• το ανθρώπινο σώμα αποσυντίθεται σε δεκαετίες,
• το ξύλο και τα υφάσματα σε ακόμα λιγότερο,
• η σιλικόνη παραμένει.

Μπορεί να σκληρύνει, να ραγίσει, να σπάσει σε μικρότερα κομμάτια — αλλά δεν εξαφανίζεται. Με την πάροδο του χρόνου, η μηχανική φθορά μπορεί να οδηγήσει στη δημιουργία μικροσωματιδίων, προσθέτοντας ένα ακόμη, ελάχιστα μελετημένο, πεδίο πιθανής ρύπανσης.

Τα κοιμητήρια ως «σιωπηλοί σκουπιδότοποι»

Στην πράξη, τα σύγχρονα κοιμητήρια λειτουργούν και ως χώροι μακροχρόνιας απόθεσης:

• σιλικονούχων εμφυτευμάτων,
• μεταλλικών ορθοπεδικών υλικών,
• οδοντιατρικών ρητινών και συνθετικών,
• προσθετικών μελών.

Κι όμως, σε αντίθεση με τους χώρους υγειονομικής ταφής απορριμμάτων, τα κοιμητήρια δεν ελέγχονται περιβαλλοντικά με βάση αυτά τα κριτήρια. Δεν υπάρχει υποχρεωτική καταγραφή εμφυτευμάτων. Δεν υπάρχουν μελέτες για τη μακροχρόνια επίδραση των συνθετικών υλικών στο υπέδαφος των νεκροταφείων.

Το θεσμικό κενό

Στις περισσότερες ευρωπαϊκές χώρες —συμπεριλαμβανομένης της Κύπρου—:

• δεν απαιτείται δήλωση ύπαρξης εμφυτευμάτων πριν την ταφή,
• δεν υπάρχουν σαφείς οδηγίες για αφαίρεσή τους,
• το ζήτημα αφήνεται στη διακριτική ευχέρεια οικογενειών, ιατροδικαστών ή γραφείων τελετών.

Μόνο στην περίπτωση αποτέφρωσης εγείρονται πρακτικά ζητήματα (λόγω θερμοκρασιών και εκπομπών), όχι όμως περιβαλλοντικά.

Ένας «πράσινος» θάνατος είναι εφικτός;

Σε ορισμένες χώρες έχει ανοίξει ήδη η συζήτηση για πράσινες ταφές: βιοδιασπώμενα φέρετρα, απουσία χημικών ταρίχευσης, ακόμη και ενημέρωση των πολιτών για την περιβαλλοντική διάσταση των ιατρικών εμφυτευμάτων.

Όχι για να ποινικοποιηθεί η αισθητική ιατρική. Αλλά για να αναγνωριστεί ότι κάθε τεχνολογική πρόοδος αφήνει αποτύπωμα — ακόμη και μετά θάνατον.

Το ερώτημα που αποφεύγουμε

Σε έναν πλανήτη που πνίγεται στο πλαστικό, το ερώτημα γίνεται αναπόφευκτο:
πόσο βιώσιμη είναι μια κοινωνία που παράγει απόβλητα ακόμη και μέσα στους τάφους της;

Ο θάνατος ίσως να είναι το τελευταίο ταμπού της περιβαλλοντικής συζήτησης. Αλλά όσο οι ζωντανοί αλλάζουν τα σώματά τους με υλικά που δεν πεθαίνουν ποτέ, τα νεκροταφεία θα συνεχίσουν να μας θυμίζουν ότι το περιβαλλοντικό αποτύπωμα δεν τελειώνει με την τελευταία ανάσα.