Η Κύπρος και η Ευρώπη πρέπει να μάθουν να ζουν με τις πυρκαγιές

Τα συμπεράσματα της έκθεσης του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου Επιστημονικών Ακαδημιών (European Academies Science Advisory Council – EASAC), με τίτλο «Changing Wildfires in Europe», παρουσιάστηκαν σε εκδήλωση που διοργάνωσε από κοινού η Κυπριακή Ακαδημία Επιστημών, Γραμμάτων και Τεχνών και το EASAC και φιλοξενήθηκε στο Ινστιτούτο Κύπρου. Η εκδήλωση είχε στόχο την ενημέρωση των πολιτών και των αρμόδιων φορέων για τον αυξανόμενο κίνδυνο των δασικών πυρκαγιών στην Ευρώπη, την Ανατολική Μεσόγειο και την Κύπρο.

Η πρόληψη στο επίκεντρο

Τα συμπεράσματα της έκθεσης, τα οποία αξιολογούν τον αυξανόμενο κίνδυνο των πυρκαγιών, προτείνοντας πολιτικές και μέτρα για πρόληψη, ανθεκτικότητα και προσαρμογή, παρουσίασαν δύο από τους κύριους συγγραφείς της Dr. Thomas Elmqvist, Professor, Stockholm Resilience Centre, Stockholm University, Σουηδία & Environment Director του EASAC και Dr. Orsolya Valkó, Research Group Leader, HUN-REN Centre for Ecological Research, Ουγγαρία. Ο Καθηγητής στο Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών και ειδικός στην προσαρμογή και διαχείριση φυσικών καταστροφών, Ευθύμιος Λέκκας σχολίασε τα αποτελέσματα και την σημασία τους για την Κύπρο, την Ελλάδα και την γύρω περιοχή.

Την παρουσίαση συντόνισε ο Ακαδημαϊκός και συντονιστής του Γραφείου Ερευνών της Ακαδημίας για την Κλιματική Κρίση και Βιώσιμη Ανάπτυξη Κώστας Ν. Παπανικόλας, ο οποίος έκρουσε τον κώδωνα του κινδύνου, τονίζοντας ότι στα επόμενα χρόνια στην Ευρώπη θα καίγεται ετησίως, λόγω των πυρκαγιών, μια έκταση ισοδύναμη με την έκταση της Κύπρου, προκαλώντας ανυπολόγιστο οικονομικό, οικολογικό και κοινωνικό πρόβλημα.

Σε χαιρετισμό του ο Πρόεδρος του Ινστιτούτου Κύπρου καθηγητής Σταύρος Μαλάς, υπέδειξε ότι για τη μείωση του κινδύνου των πυρκαγιών απαιτούνται τρεις βασικές δράσεις: πρώτον, η επιστημονική κοινότητα να δώσει τα κατάλληλα εργαλεία για σωστή εκτίμηση κινδύνου, δεύτερον, συνεργασία των χωρών της περιοχής στο πλαίσιο της επιστημονική διπλωματίας και τρίτον, λήψη πολιτικών αποφάσεων στη φάση των συνθηκών που επικρατούν σε κάθε χώρα.

Παρουσιάζοντας τα συμπεράσματα της έκθεσης, ο Dr. Thomas Elmqvist, υπέδειξε ότι στις μέρες μας οι δασικές πυρκαγιές αλλάζουν ως προς τη συχνότητα, τον χρόνο εκδήλωσης και την έντασή τους. Μάλιστα, όπως είπε, επηρεάζουν πλέον και περιοχές που ιστορικά δεν είχαν πληγεί. Επιπλέον, σύμφωνα με τον Dr. Elmqvist,  παρόλο που ο αριθμός των πυρκαγιών και η συνολική καμένη έκταση παρουσιάζουν μείωση, οι καμένες εκτάσεις συγκεντρώνονται πλέον σε λιγότερες, αλλά πολύ μεγαλύτερες σε ένταση πυρκαγιές. Τέλος, τόνισε ότι ακραία φαινόμενα πυρκαγιών εκδηλώνονται εντός ή πλησίον αστικών περιοχών.

Η Dr. Orsolya Valkó έκανε ειδική αναφορά σε οκτώ πολιτικές επιλογές για την αντιμετώπιση των πυρκαγιών στην Ευρώπη: την επένδυση σε ολοκληρωμένα μέτρα μείωσης του κινδύνου πυρκαγιών, την εφαρμογή λύσεων βασισμένων στη φύση, την υιοθέτηση μέτρων για τη διατήρηση της οικολογικής ισορροπίας, την επένδυση στην εκπαίδευση και την ενημέρωση, τη διαχείριση τοπίου για τη μείωση της ευπάθειας και τη διατήρηση ανθεκτικών οικοσυστημάτων, την εναρμόνιση πολιτικών σε τομείς όπως η γεωργία, το περιβάλλον και η αστική ανάπτυξη, την προώθηση συμπαγούς αστικής ανάπτυξης και τέλος τη βιώσιμη διαχείριση ιδιωτικών εκτάσεων για την υιοθέτηση πρακτικών ανθεκτικών στις πυρκαγιές.

Σε ομιλία του, ο καθηγητής Ευθύμιος Λέκκας έκανε λόγο για τρία βασικά στάδια διαχείρισης των πυρκαγιών: το προ-καταστροφικό στάδιο που περιλαμβάνει την πρόληψη και την ενημέρωση, το συν-καταστροφικό στάδιο, το οποίο περιλαμβάνει τις δράσεις για την καταστολή της φωτιάς και το μετά-καταστροφικό στάδιο, δηλαδή την αποκατάσταση και διαχείριση των συνεπειών, για το οποίο, όπως είπε, θα πρέπει να δοθεί ιδιαίτερη έμφαση σε θέματα ανθεκτικότητας και προσαρμογής, για την αντιμετώπιση παρόμοιων φαινομένων στο μέλλον.

Βασικά συμπεράσματα για την Ευρώπη και την Κύπρο

Η έκθεση καταδεικνύει ότι η Ευρώπη αντιμετωπίζει σημαντική αύξηση στις δασικές πυρκαγιές, λόγω της κλιματικής αλλαγής, της παρατεταμένης ξηρασίας, των αλλαγών στη χρήση γης και της συσσώρευσης εύφλεκτης βιομάζας. Η Μεσόγειος βρίσκεται στην πρώτη γραμμή του αυξανόμενου αυτού κινδύνου, όπως και η Κύπρος η οποία βιώνει ήδη επιπτώσεις που υπερβαίνουν τις προηγούμενες κλιματικές προβλέψεις.

Οι πρόσφατες εμπειρίες δείχνουν ότι τα θερμότερα καλοκαίρια, οι ξηρότεροι χειμώνες και οι παρατεταμένες ξηρές περίοδοι αυξάνουν τη συχνότητα και την ένταση των πυρκαγιών. Οι πυρκαγιές επηρεάζουν δάση, γεωργικές εκτάσεις, περιοχές Natura 2000, κοινότητες και τη ζώνη επαφής φυσικού και αστικού περιβάλλοντος, με σοβαρές κοινωνικές, περιβαλλοντικές και οικονομικές συνέπειες.

Εισηγήσεις EASAC

Η έκθεση του EASAC επισημαίνει ότι οι υφιστάμενες πολιτικές της ΕΕ και των κρατών-μελών επικεντρώνονται κυρίως στην καταστολή και την αντιμετώπιση εκτάκτων αναγκών. Αν και η καταστολή είναι απαραίτητη, δεν επαρκεί πλέον από μόνη της σε ένα θερμότερο κλίμα, με συνεχή αύξηση της θερμοκρασίας.

Έτσι λοιπόν το EASAC συστήνει:

• προληπτική διαχείριση γης και τοπίου με βάση την αξιολόγηση κινδύνου
• ενσωμάτωση του κινδύνου πυρκαγιών στον χωροταξικό σχεδιασμό και την κλιματική προσαρμογή
• επενδύσεις στην πρόληψη, τη διαχείριση καύσιμης ύλης και τη δημιουργία ανθεκτικών τοπίων
• ευαισθητοποίηση του κοινού και εκπαίδευση για θέματα πυρκαγιών

Για την Κύπρο, αυτό σημαίνει ότι ο κίνδυνος πυρκαγιών πρέπει να ενσωματωθεί σε όλες τις πολιτικές που σχετίζονται με την κλιματική προσαρμογή, τη γεωργία, τη διαχείριση υδάτων και την πολιτική προστασία.

Παράλληλα, η έκθεση τονίζει τη σημασία της περιφερειακής συνεργασίας, καθώς οι δασικές πυρκαγιές δεν περιορίζονται σε εθνικά σύνορα. Η Πρωτοβουλία για την Κλιματική Αλλαγή στην Ανατολική Μεσόγειο και τη Μέση Ανατολή (EMME-CCI) έχει αναδείξει τις πυρκαγιές ως βασική προτεραιότητα δράσης. Το EASAC παρέχει την επιστημονική τεκμηρίωση  για κοινή παρακολούθηση, μοντελοποίηση, αξιολόγηση κινδύνου και ανάπτυξη σεναρίων σε περιφερειακό επίπεδο.

Στην παρουσίαση επισημάνθηκε η αξία της χρήσης δορυφορικών δεδομένων υψηλής ανάλυσης, κλιματικών μοντέλων και συστημάτων έγκαιρης προειδοποίησης με τεχνητή νοημοσύνη (AI), τα οποία μπορούν να μετριάσουν τους κινδύνους εκδήλωσης  και να  ενισχύσουν σημαντικά την ετοιμότητα και την αντιμετώπιση των πυρκαγιών.

Συζητήθηκε, επίσης, η συνάφεια της απόφασης της ΕΕ για την δημιουργία του Wildfire Hub στη χώρα μας και πως τα συμπεράσματα της Έκθεσης μπορούν να συμβάλουν στην διαμόρφωση του προγράμματος του.

Σημαντική συμβολή του ΙΚυ στην αντιμετώπιση των πυρκαγιών

Μέρος της προτεινόμενης μοντελοποίησης και της ανάλυσης κινδύνου που παρουσιάστηκε στην εκδήλωση πραγματοποιείται ήδη στο Ινστιτούτο Κύπρου, αναδεικνύοντας και ενισχύοντας τον ρόλο της Κύπρου ως περιφερειακού κέντρου αριστείας στην έρευνα για το κλίμα και τις πυρκαγιές. Το Ινστιτούτο συμβάλλει ενεργά στην ανάπτυξη καινοτόμων εργαλείων και λύσεων, που μπορούν να υποστηρίξουν την πρόληψη, την έγκαιρη προειδοποίηση και την αποτελεσματική αντιμετώπιση των πυρκαγιών σε εθνικό και περιφερειακό επίπεδο.