Πότε άρχισαν οι άνθρωποι να γιορτάζουν τα γενέθλιά τους;

Σήμερα θεωρούμε σχεδόν αυτονόητο ότι κάθε άνθρωπος έχει μία ημέρα τον χρόνο που είναι «δική του»: γενέθλια, ευχές, δώρα, τούρτα και κεράκια. Η ιστορία όμως δείχνει ότι ο ετήσιος εορτασμός της ημέρας που γεννηθήκαμε δεν ήταν ούτε αυτονόητος ούτε παγκόσμιος.

Μάλιστα, ο πολύ διαδεδομένος ισχυρισμός ότι «οι αρχαίοι Αιγύπτιοι εφηύραν τα γενέθλια» δεν επιβεβαιώνεται με την ίδια βεβαιότητα από τα ιστορικά στοιχεία.

Για να βρούμε την αρχή, πρέπει πρώτα να ξεχωρίσουμε τρία διαφορετικά πράγματα: τη γιορτή για τη γέννηση ενός παιδιού, την καταγραφή της ημερομηνίας γέννησης και την ετήσια επανάληψη της γιορτής κάθε φορά που συμπληρώνεται ακόμη ένα έτος ζωής.

Από τη Μεσοποταμία οι αρχαιότερες ενδείξεις

Μερικές από τις παλαιότερες γραπτές μαρτυρίες που συνδέουν τη γέννηση με οργανωμένο εορτασμό προέρχονται από την αρχαία Μεσοποταμία και αφορούν μέλη βασιλικών οικογενειών.

Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι οι άνθρωποι της εποχής συγκεντρώνονταν ξανά την ίδια ημερομηνία κάθε χρόνο για να ευχηθούν «χρόνια πολλά». Η γέννηση ενός παιδιού μπορούσε να αποτελέσει σημαντικό κοινωνικό ή θρησκευτικό γεγονός χωρίς να δημιουργεί απαραίτητα μια ετήσια επέτειο.

Οι Πέρσες και η πρώτη σαφής περιγραφή γενεθλίων

Μία από τις αρχαιότερες και σαφέστερες μαρτυρίες για ετήσιο εορτασμό των προσωπικών γενεθλίων βρίσκεται στον Ηρόδοτο.

Γράφοντας τον 5ο αιώνα π.Χ. για τα έθιμα των Περσών, ο Έλληνας ιστορικός αναφέρει ότι η ημέρα την οποία κάθε Πέρσης τιμούσε περισσότερο ήταν η ημέρα της γέννησής του. Εκείνη την ημέρα, σύμφωνα με την περιγραφή του, παρέθετε πλουσιότερο γεύμα από ό,τι συνήθως.

Οι εύποροι πρόσφεραν ιδιαίτερα πλούσια φαγητά, ενώ οι φτωχότεροι αρκούνταν σε πιο περιορισμένο τραπέζι. Πρόκειται ουσιαστικά για μία περιγραφή αρκετά κοντινή στη σημερινή αντίληψη του προσωπικού ετήσιου εορτασμού.

Και οι αρχαίοι Έλληνες;

Η εικόνα είναι διαφορετική.

Στην Αρχαϊκή και την Κλασική Ελλάδα η ίδια η γέννηση ενός ανθρώπου μπορούσε να συνοδεύεται από επισκέψεις, συγχαρητήρια και δώρα. Σύμφωνα όμως με το Oxford Classical Dictionary, δεν φαίνεται να υπήρχε γενικευμένη συνήθεια ετήσιου εορτασμού των γενεθλίων των απλών ανθρώπων.

Οι Έλληνες απέδιδαν μεγαλύτερη σημασία στις γενέθλιες ημέρες θεών, ενώ αργότερα άρχισαν να τιμώνται με παρόμοιο τρόπο βασιλείς και εξέχουσες προσωπικότητες. Ο Επίκουρος, για παράδειγμα, είχε προβλέψει στη διαθήκη του ετήσιο γεύμα κατά την επέτειο της γέννησής του.

Αυτό σημαίνει επίσης ότι η δημοφιλής ιστορία σύμφωνα με την οποία η σημερινή τούρτα με τα κεράκια προέρχεται απευθείας από προσφορές των αρχαίων Ελλήνων προς την Άρτεμη χρειάζεται προσοχή. Υπήρχαν φωτεινές προσφορές και εορτές θεοτήτων, αλλά δεν έχει αποδειχθεί μια συνεχής ιστορική γραμμή που οδηγεί από αυτές στη σημερινή τούρτα γενεθλίων.

Οι Ρωμαίοι έκαναν τα γενέθλια κοινωνικό γεγονός

Στη Ρωμαϊκή εποχή τα πράγματα γίνονται πολύ πιο αναγνωρίσιμα.

Οι Ρωμαίοι γνώριζαν το dies natalis, την ημέρα της γέννησης, και οι εορτασμοί μπορούσαν να περιλαμβάνουν γεύματα, προσφορές και κοινωνικές συγκεντρώσεις.

Ένα από τα πιο εντυπωσιακά αρχαιολογικά ευρήματα είναι μια ξύλινη πινακίδα που ανακαλύφθηκε στη Vindolanda, ρωμαϊκό οχυρό στη σημερινή βόρεια Αγγλία.

Γύρω στο 100 μ.Χ., η Claudia Severa έστειλε επιστολή στη φίλη της Sulpicia Lepidina προσκαλώντας την να παρευρεθεί στις 11 Σεπτεμβρίου στον εορτασμό των γενεθλίων της.

Η πινακίδα διασώθηκε για περίπου 1.900 χρόνια και αποτελεί μια πραγματική αρχαία πρόσκληση σε πάρτι γενεθλίων. Έχει ακόμη μεγαλύτερη ιστορική σημασία επειδή τμήμα της επιστολής γράφτηκε από την ίδια τη Claudia Severa και θεωρείται το αρχαιότερο γνωστό δείγμα λατινικής γραφής από γυναίκα στη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία.

Μάθε επίσης: Αρχαίες γιορτές και οι ρίζες των διακοπών

Ο Χριστιανισμός άλλαξε τη σημασία της γιορτής

Παρά την εξάπλωσή τους στον ρωμαϊκό κόσμο, τα προσωπικά γενέθλια δεν ακολούθησαν μια ευθεία πορεία μέχρι τη σημερινή εποχή.

Οι πρώτοι Χριστιανοί αντιμετώπισαν συχνά με επιφύλαξη τον εορτασμό τους. Μεγαλύτερη θρησκευτική σημασία απέκτησαν άλλες ημερομηνίες, όπως η ημέρα μνήμης ενός αγίου.

Στον χριστιανικό κόσμο η ονομαστική εορτή απέκτησε για αιώνες τεράστια κοινωνική βαρύτητα. Η παράδοση αυτή επιβιώνει έντονα μέχρι σήμερα σε χώρες όπως η Κύπρος και η Ελλάδα, όπου το «πότε γιορτάζεις;» μπορεί ακόμη να αναφέρεται πρώτα στη γιορτή του ονόματος και όχι στα γενέθλια.

Δείτε το Εορτολόγιο του Agora

Πότε εμφανίστηκαν η τούρτα και τα κεράκια;

Το μοντέλο που σήμερα θεωρούμε αυτονόητο –τούρτα, αριθμός κεριών ανάλογος με την ηλικία, ευχές και σβήσιμο των κεριών– είναι πολύ νεότερο.

Η σύγχρονη παράδοση των κεριών πάνω σε τούρτα συνδέεται ιδιαίτερα με τον γερμανόφωνο χώρο και τους εορτασμούς γενεθλίων παιδιών. Κατά τον 18ο και τον 19ο αιώνα υπάρχουν πλέον σαφείς ευρωπαϊκές καταγραφές με κεριά που αντιπροσωπεύουν τα χρόνια του εορτάζοντος.

Η πρακτική εξαπλώθηκε διεθνώς ιδιαίτερα κατά τον 19ο και τον 20ό αιώνα, μαζί με την αστικοποίηση, την ευκολότερη παραγωγή γλυκών και ζάχαρης, τις ευχετήριες κάρτες και αργότερα τη μαζική κουλτούρα.

Σήμερα τα γενέθλια αποτελούν ένα από τα πιο αναγνωρίσιμα προσωπικά τελετουργικά του πλανήτη. Μελέτες τα αντιμετωπίζουν μάλιστα ως χαρακτηριστικό τελετουργικό των σύγχρονων κοινωνιών, στις οποίες η ακριβής ηλικία, οι αριθμημένες επέτειοι και η ατομική ταυτότητα έχουν αποκτήσει πολύ μεγαλύτερη σημασία.

Υπάρχουν ακόμη άνθρωποι που δεν γιορτάζουν γενέθλια;

Ναι.

Και το φαινόμενο δεν περιορίζεται σε μια μικρή θρησκευτική ομάδα.

Στη Σομαλία, για παράδειγμα, πολλοί άνθρωποι παραδοσιακά δεν γνώριζαν την ακριβή ημέρα ή ακόμη και τον ακριβή χρόνο γέννησής τους.

Έρευνα του νορβηγικού Landinfo καταγράφει ότι πολλοί Σομαλοί δεν γνωρίζουν ημέρα και μήνα γέννησης, ενώ σε ορισμένες περιπτώσεις υπάρχει αβεβαιότητα ακόμη και ως προς το έτος. Όταν χρειάζεται να δηλωθεί επίσημη ημερομηνία, αρκετοί χρησιμοποιούν συμβατικά την 1η Ιανουαρίου.

Σε τέτοιες κοινωνίες η ηλικία μπορούσε παραδοσιακά να υπολογίζεται μέσα από οικογενειακές αφηγήσεις ή σε σχέση με σημαντικά τοπικά γεγονότα, αντί από ένα επίσημο πιστοποιητικό γέννησης.

Η κατάσταση βέβαια αλλάζει, κυρίως στις πόλεις και στις νεότερες γενιές.

Υπάρχουν επίσης θρησκευτικές κοινότητες που επιλέγουν συνειδητά να μην γιορτάζουν γενέθλια. Οι Μάρτυρες του Ιεχωβά, για παράδειγμα, δηλώνουν επίσημα ότι δεν τα γιορτάζουν για θρησκευτικούς λόγους.

Τα γενέθλια είναι τελικά και μια ιστορία του ατόμου

Ίσως το πιο ενδιαφέρον συμπέρασμα είναι ότι η ιστορία των γενεθλίων δεν αφορά απλώς την ιστορία της τούρτας.

Αφορά τον τρόπο με τον οποίο οι κοινωνίες αντιλαμβάνονται το άτομο, την ηλικία και τον χρόνο.

Για να αποκτήσει σημασία η προσωπική επέτειος χρειάζεται να ξέρουμε ακριβώς πότε γεννηθήκαμε, να μετράμε τα χρόνια μας και να θεωρούμε ότι η προσωπική μας πορεία αξίζει μια ετήσια γιορτή.

Γι’ αυτό και η ιστορία δεν αρχίζει σε μία μόνο χώρα ούτε εξελίσσεται ευθύγραμμα: από τη Μεσοποταμία και τους Πέρσες μέχρι τους Έλληνες και τους Ρωμαίους, από τις χριστιανικές ονομαστικές εορτές μέχρι τα γερμανικά κεράκια και τη σύγχρονη τούρτα, τα γενέθλια άλλαξαν μαζί με τον τρόπο που ο άνθρωπος αντιλαμβάνεται τον ίδιο του τον εαυτό.