Νέα, επικαιροποιημένη και βελτιωμένη έκδοση των αρχείων Κίσινγκερ για την Κύπρο

Παύλος Κ. Παύλου, δημοσιογράφος

(pcpavlou@gmail.com)

Το βιβλίο «Ένοχος» των γνωστών δημοσιογράφων, ερευνητών και συγγραφέων, Κώστα Βενιζέλου και Μιχάλη Ιγνατίου, με τον αποκαλυπτικό τού περιεχομένου υπότιτλο «Η εντολή του Κίσινγκερ, η εκτέλεση του πραξικοπήματος από τον Ιωαννίδη και η εισβολή των Τούρκων το 1974», κυκλοφορεί από τις εκδόσεις «Ρίζες». Η μεγάλη αίθουσα του Κύκκου στον Αρχάγγελο, όπου παρουσιάστηκε το βιβλίο, ήταν κατάμεστη, γεγονός που καταμαρτυρεί ότι είναι πολλοί ακόμη όσοι αντιστέκονται στις επιταγές της Τεχνολογίας και μένουν πιστοί στο παραδοσιακό χαρτί, με τη χαρακτηριστική μυρωδιά και το μοναδικό άγγιγμα. Δείχνει ακόμη πόσο η χαίνουσα πληγή του 1974 προβάλλει βασανιστικά ερωτήματα και αποζητά καθαρές απαντήσεις. Ανάλογο ενδιαφέρον προκαλεί το βιβλίο και στην Ελλάδα, όπου επίσης παρουσιάστηκε ενώπιον μεγάλου αριθμού βιβλιοφίλων.
Για τον «Ένοχο» των Βενιζέλου-Ιγνατίου γράφτηκαν ήδη πολλά. Δική μας προσπάθεια είναι να επικεντρωθούμε στα καινούργια στοιχεία που οι συγγραφείς του βιβλίου αποκαλύπτουν στις 470 πυκνογραμμένες σελίδες του, κατόπιν συστηματικής αναδίφησης στα σκοτεινά αρχεία τού καλούμενου, όχι τυχαία, «μάγου της πολιτικής» Χένρι Κίσινγκερ, για δεκαετίες διαμορφωτή και εκτελεστή της αμερικανικής εξωτερικής πολιτικής, που με τραγικό και κυνικό τρόπο εφαρμόστηκε και στην Κύπρο.
Η αντίληψη και η απόδειξη
Η πιο σημαντική αρετή του βιβλίου, κατά τη γνώμη μου, έγκειται στο γεγονός ότι οι ερευνητές- συγγραφείς κατόρθωσαν, αυτό που κυριαρχεί ως αντίληψη/πεποίθηση, ότι δηλαδή πίσω από την κυπριακή τραγωδία του 1974 πέφτει βαριά η σκιά του πανίσχυρου τότε Χένρι Κίσινγκερ, να το τεκμηριώσουν με ισχυρά αποδεικτικά στοιχεία και να αναδείξουν πέραν πάσης αμφιβολίας τον σκοτεινό ρόλο και την ενοχή του. Βασισμένοι όχι σε θεωρίες και ισχυρισμούς αλλά σε επίσημα αρχεία, απόρρητα τηλεγραφήματα και εκθέσεις, καθώς και πρωτογενείς πηγές από το περιβάλλον του ίδιου του Κίσινγκερ, όπως η ιστορικής αξίας μαρτυρία του Τομ Μπόγιατ, ο οποίος γνώριζε καλά την Κύπρο και είχε συναντηθεί πολλές φορές με τον Μακάριο.
Το βιβλίο ανατρέπει και την αντίληψη ότι η αμερικανική πολιτική ήταν ενιαία και μονολιθική, και ότι όλοι οι εμπλεκόμενοι την ακολουθούσαν πιστά. Υπενθυμίζει την κατάσταση που επικρατούσε τότε στις ΗΠΑ, όταν η κυβέρνηση Νίξον ταλανιζόταν από το σκάνδαλο Γουότεργκεϊτ και ο ίδιος, παροπλισμένος ουσιαστικά, άφησε τα ηνία στον ικανότατο, πανέξυπνο, αλλά δολοπλόκο και ιδιοτελή υπουργό του των Εξωτερικών. Στο πλαίσιο αυτό, οι υφιστάμενοι τού Κίσινγκερ υφυπουργοί και υψηλόβαθμοι σύμβουλοι παραγνωρίζονταν και συχνά ταπεινώνονταν, πρέσβεις υποβαθμίζονταν και η CIA δρούσε ανενόχλητη από το παρασκήνιο.
Ο Γκας Αβρακώτος και ο ρόλος του
Στην Αθήνα, για παράδειγμα, ο διαβόητος πράκτορας της CIA Γκας Λάσκαρης Αβρακώτος, ελληνικής καταγωγής από τη Λήμνο, ήταν ο άνθρωπος που εμπιστευόταν ο Δημήτριος Ιωαννίδης αντί του πρέσβη Χένρι Τάσκα και είχε μέσω του κανάλι επικοινωνίας με την Ουάσιγκτον. Ήταν εκείνος που του έδωσε το πράσινο φως, την εντολή ουσιαστικά, να διενεργήσει το πραξικόπημα και να ανατρέψει τον Μακάριο, τον οποίο μισούσε, όπως και ο Ιωαννίδης και ο Κίσινγκερ. Tην Ελλάδα τότε διοικούσε κανάλι της CIA, ενώ η διπλωματική αποστολή υπό τον Τάσκα αγνοούσε τα συμβαίνοντα και δεν είχε σχέση με το πραξικόπημα της 15ης Ιουλίου.
Προτεραιότητα για τους Αμερικανούς να μη γίνει ελληνοτουρκικός πόλεμος
Με την εκδήλωση του πραξικοπήματος και ενώ οι ανώτεροι επιτελείς του Στέιτ Ντιπάρτμεντ πρότειναν άμεση δράση, απομάκρυνση του «τουρκοφάγου» Σαμψών και αποκατάσταση του Μακαρίου, ο Κίσινγκερ έδωσε εντολή να μην αναμιχθούν. «Να περιμένουμε, να δούμε και μετά να αποφασίσουμε, δεν είμαστε διαιτητές» τους υπέδειξε και τους κάλεσε «να μην αντιδράσουν κάτω από συναισθηματική φόρτιση». Ο Κίσινγκερ δεν συμπάθησε ποτέ τον Μακάριο και ήταν ευτυχής με την ανατροπή του, τονίζεται στο βιβλίο. Δεν εξέφρασε λύπη για τον ανακοινωθέντα θάνατό του. Σε συνομιλητή του σχολίασε κυνικά, «τελικά απαλλαγήκαμε από τον κόκκινο παπά»

Όλα αυτά, καθώς οι πληροφορίες προεξοφλούσαν τουρκική εισβολή. Έγνοια τού Κίσινγκερ και οι σαφείς εντολές του ήταν να μην ενοχληθεί η Χούντα, να μην επιστρέψει ο Μακάριος, πάση θυσία να αποφευχθεί ελληνοτουρκικός πόλεμος, να μην εκμεταλλευθεί την κατάσταση η κομμουνιστική ΕΣΣΔ και να μην υπάρξει αποσταθεροποίηση στην Ανατολική Μεσόγειο.

Η δύσκολη και προδιαγεγραμμένης αποτυχίας αυτή αποστολή ανατέθηκε από τον Κίσινγκερ στον υφυπουργό του Τζόζεφ Σίσκο, ο οποίος συνοδεία πολυπληθούς ομάδας διπλωματών άρχισε περιοδεία σε Λονδίνο-Αθήνα-Άγκυρα. Στο βιβλίο παρατίθενται λεπτομερώς όλα τα διαδραματισθέντα. Στο Λονδίνο (18 Ιουλίου 1974) ο Σίσκο συναντά τον Ετζεβίτ. Ήταν προκλητικός, προσβλητικός, δεν άκουε τίποτε, ανακοίνωσε μόνο τους όρους του, για να μην εισβάλει στην Κύπρο:

 Να εγκαταλείψουν την Κύπρο οι ελληνικές στρατιωτικές δυνάμεις.
 Να παραδώσει την εξουσία ο Σαμψών.
 Να δεχτεί η Αθήνα να υπογράψει συμφωνία για τη δημιουργία ομοσπονδιακού κράτους.
 Να εξασφαλιστεί για τις τουρκικές δυνάμεις μόνιμη έξοδος προς τη θάλασσα της Κερύνειας.

Προσέξτε τους όρους του Ετζεβίτ. Και θυμηθείτε την ηχητική αποκάλυψη του Αλέξη Παπαχελά («Ένα σκοτεινό δωμάτιο 1967-1974»), με τη φωνή του ταξίαρχου Ιωαννίδη στο πολεμικό συμβούλιο στις 20 Ιουλίου, «μα δεν την ξέρουμε τη λύση, την ξέρουμε, κύριε πρωθυπουργέ, αυτοί θα βγούνε στην Κερύνεια, αυτό που θέλουν οι Τούρκοι το κάνουν, θα τους σταματήσουμε μετά, αφού πάρουν το λιμάνι στην Κερύνεια. Τότε θα σταματήσουν, γι’ αυτό είμαστε σίγουροι».

Το θέατρο συνεχίζεται με ειλημμένες τις αποφάσεις
Στην Αθήνα η συνάντηση Ιωαννίδη-Σίσκο δεν είχε κανένα αποτέλεσμα, αφού ο Ιωαννίδης, προφανώς, είχε άλλες διαβεβαιώσεις. Στην Άγκυρα, οι δραματικές συναντήσεις Σίσκο-Ετζεβίτ επιβεβαίωσαν απλώς ότι η απόφαση για την εισβολή είχε ήδη ληφθεί και τίποτα δεν μπορούσε να τη σταματήσει. Ο Σίσκο ενημερώνει τον Κίσινγκερ. Εκείνος δεν δείχνει να ανησυχεί, του δίδει εντολή να επιστρέψει στην Αθήνα, προσθέτοντας ότι θα μιλούσε ο ίδιος με τον Ετζεβίτ.

Στο τηλεφώνημά του λίγη ώρα πριν αρχίσει η εισβολή, αναφέρεται στο βιβλίο, ουσιαστικά ο Κίσινγκερ έδωσε το πράσινο φως και συμφώνησε με την κατάληψη ενός μικρού κομματιού της Κύπρου, το οποίο ονομάστηκε προγεφύρωμα.

Ο Ετζεβίτ ζήτησε από τους Αμερικανούς και κάτι άλλο: Να ενημερώσουν τους χουντικούς ότι «αν οι Έλληνες δεν μας πυροβολήσουν, δεν θα το κάνουμε ούτε εμείς». Ας θυμηθούμε και εδώ τι έγινε στην Κύπρο, όταν οι Τούρκοι αλεξιπτωτιστές έπεφταν ανενόχλητοι, τα πλοία αποβίβαζαν στρατιώτες και άρματα στο Πέντε Μίλι, το χουντοκρατούμενο ΡΙΚ μετέδιδε ύμνους και πρωινή γυμναστική και οι επιτελείς της Εθνικής Φρουράς διέτασσαν: «Μην πυροβολείτε, άσκηση κάνουν». Η προδοσία αποκαλύπτεται.

Η απόρρητη επιστολή Νίξον προς Ετζεβίτ που δεν δόθηκε ποτέ
Σημαντική επίσης αποκάλυψη του βιβλίου, που φωτίζει το γιατί η επίσημη Ουάσιγκτον δεν σταμάτησε την τουρκική εισβολή, είναι η λεπτομερής περιγραφή της αποστολής του πρέσβη Τζέιμς Σπέιν στην Άγκυρα την παραμονή της τουρκικής εισβολής, προκειμένου να επιδώσει στον Ετζεβίτ επιστολή του προέδρου Νίξον. Μάλιστα, κατά τον…αγγελιαφόρο και όπως προκύπτει από την παράθεση ολόκληρης της επιστολής στο υπό αναφορά βιβλίο, ήταν «χειρότερη σε περιεχόμενο από εκείνην του Λίντον Τζόνσον στον Ινονού του 1964». Όμως, η επιστολή αυτή δεν επιδόθηκε ποτέ στον Τούρκο πρωθυπουργό. Ο Κίσινγκερ φρόντισε και γι’ αυτό. Πάρτε το βιβλίο και διαβάστε με προσοχή όλες τις λεπτομέρειες. Μεγάλη αξία έχουν και τα εξόχως ενδιαφέροντα παραρτήματα, με αυτούσια ντοκουμέντα της εποχής, όπως και η πολύ διαφωτιστική εισαγωγή του πανεπιστημιακού Μάριου Ευρυβιάδη.

Για όλα, όμως, φταίει ο Μακάριος ή πώς να δικαιολογήσουμε την ενοχή μας
Διαβάζοντας το πολύ ενδιαφέρον βιβλίο των Βενιζέλου-Ιγνατίου «Ένοχος», αλλά και ως…αυτόπτης μάρτυρας (μεταφορικά και κυριολεκτικά) των γεγονότων πριν, κατά και μετά το 1974, αισθάνομαι λύπη, θυμό και αγανάκτηση με όσους στην Κύπρο και την Ελλάδα, εμφορούμενοι από τυφλό φανατισμό, αρνούνται να διαβάσουν χωρίς προκατάληψη όσα αποκαλύπτονται, αρνούνται να δουν την αλήθεια κατάματα, παρουσιάζονται παντογνώστες και έχουν σίγουρη την εξήγηση: Για όλα φταίει ο «δικτάτορας παπάς», που δεν ήθελε την Ένωση, προκάλεσε το πραξικόπημα για να ρίξει τη Χούντα και να φέρει τον Καραμανλή, και κάλεσε (sic) με την ομιλία του στα Η.Ε. τους Τούρκους να εισβάλουν στην Κύπρο. Όταν πια όλα είναι απαντημένα με διευθύνσεις και ονόματα. Γιατί; Μα είναι προφανές, ίσως και ανθρώπινο: Αναζητούν αιτιολογία και δικαιολόγηση για τη δική τους ένοχη στάση.

Υστερόγραφο: Μαζί με τα θερμά συγχαρητήρια στους αγαπητούς συναδέλφους-συγγραφείς του βιβλίου, ο γράφων δεν μπορεί, παρά να καταθέσει την ένστασή του στην άποψη που διατυπώνει ο Μιχάλης Ιγνατίου στον πρόλογό του ότι η περίοδος προ του πραξικοπήματος και της εισβολής ήταν εμφύλιος πόλεμος. Το γεγονός ότι, όπως ορθά επισημαίνει, οικογένειες διχάστηκαν, συγγενείς μισήθηκαν και όλοι κουβαλούμε επώδυνες, τραυματικές εμπειρίες, επ’ ουδενί δικαιολογεί τέτοια άποψη. Άλλο εμφύλιος και άλλο παράνομη, εγκληματική δράση. Θα πρότεινα στον αγαπητό Μιχάλη, να επανεξετάσει την άποψή του ως προς το κεφάλαιο αυτό. Τα τεκμήρια, στα οποία και ο ίδιος ως ερευνητής καταφεύγει, είναι πλέον τόσα και τέτοια, που κανένα περιθώριο δεν αφήνουν για διαφορετική ερμηνεία.