2025, o κόσμος και εμείς

Γράφει: Παύλος Κ. Παύλου, δημοσιογράφος (pcpavlou@gmail.com)

Ας δούμε τη μεγάλη εικόνα, το διεθνές σκηνικό, στη μορφή που πήρε στο 2025. Με κυρίαρχα δύο πολεμικά μέτωπα, στη Μέση Ανατολή και την Ουκρανία, βιώσαμε έναν κόσμο αστάθειας, αβεβαιότητας, ρευστότητας. Στις διεθνείς σχέσεις ατόνησαν οι σταθερές, που για πολλές δεκαετίες μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο κρατούσαν την υφήλιο σε κάποια ισορροπία. Έπαψε παράλληλα να ισχύει ο συσχετισμός πολιτικών δυνάμεων και εξουσίας στις δυτικού τύπου δημοκρατίες, όπου κυριαρχούσαν ισχυροί κομματικοί σχηματισμοί με εναλλασσόμενη παρουσία στην εκτελεστική εξουσία. Η επιστροφή του Ντόναλντ Τραμπ στον Λευκό Οίκο σήμανε την καθιέρωση μιας νέας μορφής ηγεσίας, όχι μόνο ως προς το ύφος με στοιχεία αλαζονείας, εγωιστικής και προσβλητικής συμπεριφοράς, αμετροέπειας και ιδιοτέλειας, αλλά και ως προς την ουσία ενάσκησης της πολιτικής πρακτικής με δύο νέα, μεταξύ άλλων, χαρακτηριστικά: Την απόλυτη κυριαρχία του Εγώ εις βάρος της συλλογικότητας και τον βολονταρισμό, τη βουλησιαρχία, την πεποίθηση, δηλαδή, του ατόμου ότι μπορεί να αλλάξει τα πάντα επειδή το θέλει. Κι αυτό εις βάρος του ορθολογισμού και των καθιερωμένων δημοκρατικών θεσμών. Ο Τραμπ δεν είναι η μόνη περίπτωση. Κατά πόδας τον ακολουθούν ο Πούτιν, ο Ερντογάν, ο Νετανιάχου και άλλοι. Το εκπληκτικό είναι ότι ομολογούν δημοσίως και με περισσή αυθάδεια τα «θέλω» και τα «απαιτώ» τους. «Εγώ θα πω αν είμαστε κοντά σε συμφωνία, όχι ο Ζελένσκι», δήλωσε ο Τραμπ πριν από την τελευταία συνάντησή τους. «Αν η Ουκρανία δεν θέλει ειρήνη (sic) και δεν δέχεται να παραχωρήσει τα εδάφη που διεκδικούμε, θα τα πάρουμε με τη βία», δηλώνει ανερυθρίαστα ο Πούτιν. Ειρήνη, ούτως ειπείν, μέσω δύναμης και ισχύος.

Αναβίωση του Μεσοπολέμου;

Δεν είναι καθόλου θεωρητικό το ερώτημα. Όντως, αν κοιτάξουμε λίγο στην ιστορία, θα διαπιστώσουμε πως πλείστα απ’ όσα συμβαίνουν σήμερα στον πλανήτη, θυμίζουν την περίοδο του Μεσοπολέμου, όσα δηλαδή έζησε η ανθρωπότητα μεταξύ των δύο μεγάλων πολέμων. Όπως τότε, έτσι και τώρα, η θεωρία του ζωτικού χώρου, η αστάθεια, η αβεβαιότητα, το αίσθημα ανασφάλειας, οι οικονομικές ανισότητες δημιουργούν συνθήκες στις οποίες  ευδοκιμούν και επιβάλλονται αντιδημοκρατικές πρακτικές, έντονος εθνικισμός, τα άκρα και ο λαϊκισμός. Και οι Μεσσίες, οι αυτόκλητοι σωτήρες, οι αυταρχικές προσωπικότητες. Και ο μιμητισμός: «Αφού αυτός το πέτυχε και γίνεται πανηγυρικά δεκτός από τους συμπατριώτες του, γιατί όχι κι εγώ;». Και βλέπουμε στη μία χώρα μετά την άλλη αντίτυπα, αντίγραφα, κακέκτυπα του καλουπιού Τραμπ να ξεφυτρώνουν δίκην μανιταριών. Το μέγα, βασανιστικό ερώτημα που προκύπτει βεβαίως είναι αν με όλα τούτα, είμαστε και πάλι μπροστά στο ενδεχόμενο ενός νέου ολέθρου, με εκατόμβες νεκρών και ανυπολόγιστες καταστροφές. Διότι, ενώ φαίνεται να αναβιώνουν φαινόμενα Μεσοπολέμου, παρατηρείται, όπως και τότε, αδιαφορία, υποτίμηση κινδύνου, ανοχή.

Στις ΗΠΑ, χώρα με φημισμένα πανεπιστήμια, ζηλευτού επιπέδου Τύπο, πανίσχυρη δικαστική εξουσία και παράδοση δημοκρατικής λειτουργίας με θεσμοθετημένες δικλείδες ισορροπίας και ελέγχου (checks and balances), έχουν ισοπεδωθεί τα πάντα μπροστά στον οδοστρωτήρα Τραμπ, χωρίς σοβαρές αντιστάσεις. Με άλλους αυταρχικούς ηγέτες του γούστου του, συναποφασίζει και επιβάλλει την ειρήνη, όπως ο ίδιος την αντιλαμβάνεται. Ο ΟΗΕ είναι περιθωριοποιημένος. Η Ευρώπη επιβεβαιώνει τις εγγενείς αδυναμίες της, παραμένει ουραγός των εξελίξεων και βλέπει το φαινόμενο Τραμπ να ξεπροβάλλει στα σπλάχνα της με διάφορες μορφές. Αυταρχικοί ηγέτες θυμίζουν χωρίς περιστολή και την επιλογή πυρηνικών από το πλούσιο οπλοστάσιό τους. Η κληρονομιά του 2025 στη νέα χρονιά είναι ζοφερή, μπερδεμένη, απειλητική.

Και η μικρή Κύπρος;

Φυσιολογικό, λοιπόν, το ερώτημα: Χώρες όπως η Κύπρος, κουκίδα στον παγκόσμιο χάρτη, με μηδαμινό έως αμελητέο αποτύπωμα και χωρίς στρατιωτική ισχύ, ένα χρυσοπράσινο φύλλο στην ανατολική άκρη της Μεσογείου, με τον αναθεωρητικό Ερντογάν να κατέχει παράνομα τη μισή και να εποφθαλμιά την υπόλοιπη, μπορεί να επιβιώσει, μπορεί να ελπίζει σε καλύτερες μέρες; Η σοφή Ιστορία, διδάσκει, αφ’ ενός πως τίποτε δεν είναι στατικό και αμετακίνητο, έστω κι αν τα δεδομένα του σήμερα δεν συνηγορούν σ’ αυτό, και αφ’ ετέρου ότι σε εποχές αστάθειας, μεταβολών και ανατροπών προβάλλουν ευκαιρίες, ακόμη και για μικρούς και αδύναμους. Η μικρή Ελλάδα των αρχών του 1900, ηττημένη, καταχρεωμένη, με σύνορα μέχρι τη Λάρισα, εμπιστεύθηκε τη μοίρα της στον πεφωτισμένο Κρητικό Ελευθέριο Βενιζέλο, ο οποίος με διπλωματική μαεστρία, ισχυρές συμμαχίες, σύμπλευση με τα συμφέροντα των ισχυρών της εποχής και ένα λαό ενωμένο και διεκδικητικό μετέτρεψε την Ελλάδα σε χώρα δύο ηπείρων και πέντε θαλασσών, προτού η κατάρα της διχόνοιας οδηγήσει στη Μικρασιατική Καταστροφή. Το Βιετνάμ δεν είχε καμιά τύχη απέναντι στις πανίσχυρες ΗΠΑ. Αγωνίστηκε, άντεξε, βρήκε στήριξη και έζησε τη μέρα που η ανίκητη υπερδύναμη έφυγε ταπεινωμένη από τη Σαϊγκόν. Όπως ταπεινωμένοι εγκατέλειψαν το Αφγανιστάν ο πανίσχυρος σοβιετικός στρατός και αργότερα ο αμερικανικός. Γνωρίζει ο γράφων ότι θα εισπράξει υποτιμητικά και σαρκαστικά σχόλια, ότι πολλοί θα μιλήσουν για ρομαντικό ευσεβοποθισμό και έλλειψη ρεαλισμού. Ο αντίλογος αντιτάσσει: Μήπως, χέρια ψηλά και άνευ όρων παράδοση, για να γλιτώσουμε τα χειρότερα; Βασιζόμενοι στο έλεος του άρπαγα; Αυτός κι αν είναι μη ρεαλιστικός, αδιέξοδος και καταστροφικός δρόμος. Πίστη χρειάζεται, ενότητα με ανοχή στην αντίθετη άποψη, θωράκιση του ισχυρού μας πλεονεκτήματος που λέγεται Κυπριακή Δημοκρατία, και αξιοποίηση ευκαιριών στο νέο πλέγμα διαπλοκής συμφερόντων. Και ελπίδα. Καλή νέα χρονιά.