Αρχαΐζουσες φράσεις σε καθημερινή χρήση αλλά σωστά (Του Παύλου Παύλου)

Είμαστε οι προνομιούχοι κληρονόμοι της ελληνικής γλώσσας, συνεχώς ομιλουμένης, σε μία αδιάσπαστη συνέχεια από την αρχαιότητα μέχρι σήμερα, βάσης του δυτικού πολιτισμού. Το γεγονός ότι σήμερα γράφουμε και μιλούμε στα νέα Ελληνικά δεν πρέπει να αποτελεί εμπόδιο χρήσης λόγιων φράσεων, ρητών, ακόμη και αυτούσιων προτάσεων από τα αρχαία Ελληνικά ή την καθαρεύουσα. Αντιθέτως, τούτο πρέπει να επιδιώκεται, επειδή εμπλουτίζει το λεξιλόγιο και προσθέτει εκφραστικότητα και αξία στο περιεχόμενο και το ύφος του γραπτού και του προφορικού λόγου. Υπάρχει, όμως, μία αναγκαία προϋπόθεση που πρέπει να τηρείται και να είναι σεβαστή: Πρέπει να γράφονται και να εκφέρονται στην αυθεντική μορφή τους, χωρίς αλλοίωση.

Στην περίπτωση που προτάσσουμε ως παράδειγμα, ο συντάκτης του κειμένου σε καθημερινή εφημερίδα επέλεξε πολύ σωστά να χρησιμοποιήσει την αρχαΐζουσα φράση «εν μιά νυκτί», θέλοντας να τονίσει την αιφνιδιαστική φύση του γεγονότος, ότι έγινε πολύ γρήγορα, χωρίς να αναμένεται κάτι τέτοιο. Βλέπουμε, όμως, ότι έγραψε «αποκτήσαμε εν μία νυκτί Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης». Το ορθό, βέβαια, θα ήταν το αριθμητικό μία να ακολουθήσει την κλίση της αρχαίας: η μία, της μιάς, τη μιά (έστω χωρίς περισπωμένη λόγω και δυσκολίας στο πληκτρολόγιο), την μίαν. Το μιά είναι στη δοτική πτώση, άρα έπρεπε να γραφεί εν μιά νυκτί και όχι εν μία νυκτί. Θα μπορούσε, βέβαια, ο συντάκτης να γράψει «σε μία νύκτα».

Επιδιώκουμε, επομένως, να χρησιμοποιούμε αρχαΐζουσες ή καθαρευουσιάνικες φράσεις,νοουμένου ότι τις διατηρούμε στην αυθεντική τους μορφή, χωρίς αλλοίωση.

Ακολουθούν δέκα αρχαίες φράσεις/ρητά που χρησιμοποιούμε πολύ συχνά και σήμερα:

• Γηράσκω αεί διδασκόμενος: γερνώ μαθαίνοντας συνεχώς
• Εν ευθέτω χρόνω: στον κατάλληλο χρόνο, στην πιο κατάλληλη ευκαιρία
• Δούναι και λαβείν: δοσοληψία, οικονομική συναλλαγή, πάρε-δώσε
• Μηδένα προ του τέλους μακάριζε: μη θεωρείς κανέναν ευτυχισμένο πριν από το τέλος του
• Διαίρει και βασίλευε: να διαιρείς, να προκαλείς διχοστασία στους αντιπάλους σου, για να κυβερνάς χωρίς προβλήματα, χωρίς εμπόδια, ευκολότερα
• Εν οίδα ότι ουδέν οίδα: ένα πράγμα γνωρίζω, ότι τίποτα δε γνωρίζω
• Δώρον άδωρον (όχι δώρο άδωρο): προσφορά χωρίς αξία
• Επί ποδός πολέμου: είμαι/είμαστε σε διαδικασία προετοιμασίας για πόλεμο
• Αβρόχοις ποσί (όχι ποσίν): χωρίς να βραχούν τα πόδια, χωρίς κόπο, πολύ εύκολα
• Εξ απαλών ονύχων: από την παιδική ηλικία, από τα τρυφερά χρόνια ενός παιδιού

Παύλος Παύλου