Κυπριακό, ένα ψυχογράφημα

Γράφει: Παύλος Κ. Παύλου, δημοσιογράφος (pcpavlou@gmail.com)

Η δική μου παρέμβαση για τα 51 χρόνια από το πραξικόπημα και την τουρκική εισβολή θα μπορούσε να χαρακτηριστεί ένα πολιτικό ψυχογράφημα της κυπριακής κοινωνίας, καθώς επιχειρώ να αναδείξω θέσεις και αντιλήψεις, που παγιώθηκαν μέσα στον χρόνο και εκφράζονται, συχνά, με απαράδεκτους, απαξιωτικούς χαρακτηρισμούς. Ούτε και οι αντίθετοι, βέβαια, υστερούν σε ανάλογη συμπεριφορά, όταν επιχειρούν να τις αντικρούσουν. Αυτό φανερώνει την έλλειψη ωριμότητας και πολιτικής παιδείας, ενώ πλήττει καίρια την ενότητα, απολύτως αναγκαία προϋπόθεση για κάθε λαό που αγωνίζεται για την ελευθερία του.

Το πολιτικό λεξιλόγιο (υβρεολόγιο ορθότερα) των δεκαετιών 1950-60-70 για ενωτικούς-ανθενωτικούς, μακαριακούς-γριβικούς, πατριώτες-προδότες, ανεξαρτησιόπληκτους-ανθέλληνες, εμπλουτίστηκε εσχάτως με πλούτο επιθέτων, όπως εθνικιστής, αδιάλλακτος, πουλημένος, τουρκολάγνος, διχοτομιστής, λυσοφοβικός, ηττοπαθής και πάει λέγοντας. Κι ας αποκαλούμε όλοι τους εαυτούς μας δημοκράτες, έτοιμους για διάλογο με σεβασμό (sic) στις αντίθετες απόψεις που, αν όλες εμφορούνταν από την ίδια έγνοια και αγωνία για την ταλαιπωρημένη πατρίδα μας, θα μπορούσαν να αποβούν ωφέλιμες και χρήσιμες, ενισχύοντας, παρά αποδυναμώνοντας, τον διαπραγματευτή και τη θέση μας στο τραπέζι του διαλόγου. Είναι και η άγονη παρέλευση μισού αιώνα, η τοξική περιρρέουσα, η κομματική αντιπαλότητα, η απουσία έμπνευσης, ηγεσίας και οράματος, η απαξίωση των θεσμών και η αποχή, που διαμορφώνουν ένα ακόμη πιο δυσοίωνο περιβάλλον. Μόνο παρήγορο το γεγονός ότι τώρα μένουμε στα επίθετα και δεν χρησιμοποιούμε τα όπλα για να επιβάλλουμε τις απόψεις μας.

Σ’ αυτήν την προσπάθεια, επικεντρώνομαι στην ομάδα των πολιτών που αυτοπροσδιορίζονται ως οπαδοί της «Ρεαλιστικής Σχολής» και θεωρούν ότι το Κυπριακό είναι μια ιστορία χαμένων ευκαιριών, με την κύρια ευθύνη να βαραίνει την ελληνική κυπριακή πλευρά. Σταχυολόγησα όσα ακολουθούν, από επώνυμα άρθρα, πολιτικές αναλύσεις, δηλώσεις και παρεμβάσεις στα ΜΜΕ. Θα μπορούσαν όλα να παρατεθούν σε εισαγωγικά. Αναγνωρίζω ότι τούτο μπορεί να κριθεί αυθαίρετο, νοουμένου ότι δεν ταυτίζονται κατ’ απόλυτο τρόπο όλοι, όσοι τοποθετούνται κάτω από την ομπρέλα των καλούμενων ρεαλιστών, όπως άλλωστε ισχύει και το αντίθετο, που αφορά στην ομάδα των πολιτών που αυτοπροσδιορίζονται ως οπαδοί της «Αγωνιστικής-Διεκδικητικής Σχολής». Λίγο-πολύ, ωστόσο, η κατηγοριοποίηση που επιχειρείται δεν διαφέρει από την πραγματικότητα. Αναζητούμε επίσης ερμηνεία του φαινομένου και προβάλλουμε κατ’ αντιπαράθεση τον αντίλογο, ενώ απαντούμε και στο ερώτημα αν όλα έχουν χαθεί, ή αν τελικά υπάρχει ελπίδα.

Τα χαρακτηριστικά των ειδημόνων

Στην Κύπρο έχουμε πολλούς ειδήμονες επί παντός επιστητού. Προπαντός σε καφενεία, καφετερίες, συλλόγους, ποδοσφαιρικά σωματεία, οργανωμένες ομάδες κάθε είδους. Είναι συνήθως άτομα με περιορισμένη ή καθόλου γνώση των ιστορικών γεγονότων, θεωρούν όμως ότι κατέχουν στο τσεπάκι την πλήρη αλήθεια και την εκφράζουν με τέτοια απόλυτη βεβαιότητα, που δεν επιδέχεται καμία απολύτως αμφισβήτηση. Κύριο χαρακτηριστικό τους είναι ο φανατισμός, το κυπριακό γινάτι, το ου με πείσεις καν με πείσεις. Αυτοί ξέρουν. Τέλος.

Είναι και οι άνθρωποι που έζησαν τα γεγονότα, διάβασαν ιστορία, διαμόρφωσαν γνώμη και έχουν δικαιωματικά άποψη. Μόνο που οι περισσότεροι, λόγω ιδεολογικών και κομματικών καταβολών (παραδοσιακοί δεξιοί, αριστεροί-κομουνιστές, θρησκευόμενοι κ.ο.κ.), προσαρμόζονται στις πολιτικές νόρμες με τις οποίες γαλουχήθηκαν και διαμορφώνουν μονόπλευρα το διαχρονικό τους πιστεύω. Είναι δύσκολο έως αδύνατο να πεισθούν να αλλάξουν το δικό τους αφήγημα.

Μία άλλη κατηγορία αφορά πρόσωπα (προσωπικότητες ορθότερα) με ιδεολογικό υπόβαθρο, που υπηρέτησαν τον τόπο από διάφορα αξιώματα, κομματικά και πολιτειακά. Στην πορεία αναθεώρησαν πλήρως θέσεις και απόψεις, συντάχθηκαν με τα «αντίπαλα στρατόπεδα» και, εξελικτικά, κατέληξαν να υποστηρίζουν τώρα με την ίδια ένταση και την ίδια απόλυτη σιγουριά, όσα παλαιότερα καταδίκαζαν. Κάτι τέτοιο ισχύει και για πολλούς, απλούς, συνηθισμένους πολίτες. Ουδέν μεμπτόν θα πει κάποιος και ορθώς, διότι δεν πρέπει ο άνθρωπος να αρνείται την αλλαγή, διαφορετικά η κοινωνία θα έμενε στάσιμη. Μόνο που σ’ αυτές τις περιπτώσεις (οι ψυχολόγοι και οι κοινωνιολόγοι έχουν την εξήγηση), η μετάλλαξη συνοδεύεται από στοιχεία φανατισμού, απολυτότητας και υπερβολής. Παραγνωρίζουν το γεγονός ότι δεν είναι δυνατό και πριν και τώρα να είναι το ίδιο ορθοί, και γίνονται βασιλικότεροι του βασιλέως.

Αξιολογώντας τα γεγονότα με λανθασμένη μεθοδολογία

Ας επιχειρήσουμε τώρα μία ερμηνεία του πώς οι «ειδήμονες» καταλήγουν στα απόλυτα συμπεράσματα και τις εξίσου απόλυτες θέσεις τους. Μία κλασσική αιτία που οδηγεί σε λανθασμένη θεώρηση ιστορικών γεγονότων, οφείλεται στη μεθοδολογία που ακολουθείται από πολλούς. Συγκεκριμένα στο ότι η ανάλυση και αξιολόγησή τους γίνεται με όπλο την πολυτέλεια τής εκ των υστέρων γνώσης και με βάση τα δεδομένα του σήμερα, αντί αυτά της εποχής που λάμβαναν χώρα. Ακόμη κι αν προτάξει κανείς το κλασσικό «Προς γαρ το τελευταίον εκβάν, έκαστον των πριν υπαρξάντων κρίνεται» (ρήτορας Δημοσθένης), δηλαδή «με βάση το αποτέλεσμα του τελευταίου συμβάντος κρίνονται όλα όσα έχουν προηγηθεί», ή αλλιώς το αποτέλεσμα κρίνει την ορθότητα της απόφασης, είναι εξίσου ιστορικό αξίωμα  ότι η κριτική προσέγγιση πρέπει να τοποθετεί τα γεγονότα στο περιβάλλον που συνέβησαν, να εξετάζει τις αιτίες και τις περιστάσεις που τα διαμόρφωσαν, και μόνο τότε να κρίνεται η ορθότητα ή όχι  των αποφάσεων των πρωταγωνιστών. Στο πλαίσιο αυτό, για παράδειγμα, πρέπει να κριθεί η απόφαση για μεταστροφή από το αίτημα «Ένωση και μόνο Ένωση» προς την Ανεξαρτησία, όπως και η προσχώρηση της Κύπρου στο Κίνημα των Αδεσμεύτων στην εποχή του διπολισμού μεταξύ Δύσης και Ανατολής. Τούτο δεν πρέπει να γίνει ούτε με όρους συναισθηματικούς, ούτε με γνώμονα όσα γνωρίσουμε σήμερα. Χρειάζεται μελέτη των τότε δεδομένων, όπως η εκβιαστική απειλή για άμεση εφαρμογή του Σχεδίου Μακμίλαν για τριχοτόμηση της Κύπρου, η άρνηση του ΝΑΤΟ να δεχθεί την Κύπρο στους κόλπους του, το φρένο που έθεσαν οι Αδέσμευτοι και η καταλυτική συμβολή τους στη διάσωση της Κ.Δ., η σθεναρή αντίσταση του Μακαρίου μετά τη στροφή του (1967) από το ευκταίο (Ένωση) προς το εφικτό (Ανεξαρτησία), εναντίον δικών και ξένων, που επεδίωκαν τη φυσική του εξόντωση και την κατάλυση της Κ.Δ. Κατηγορείται ο Μακάριος γιατί δεν πίστεψε στην ανεξαρτησία, επειδή ήταν αθεράπευτα ενωτικός. Οι φανατικοί ενωτικοί τού έκαμαν πραξικόπημα για να φέρουν (sic) την Ένωση, επειδή ήταν αθεράπευτα ανθενωτικός! Τραγικές οι αντιφάσεις μας.

Τα δικά μας όπλα

Η Τουρκία, εκμεταλλευόμενη δικά μας διαχρονικά λάθη, την προδοσία του πραξικοπήματος της Χούντας, το κενό εξουσίας στις ΗΠΑ λόγω του σκανδάλου Watergate, την απροκάλυπτη υποστήριξη του «μάγου» της αμερικανικής διπλωματίας Κίσινγκερ και τις συνθήκες διάλυσης της Εθνικής Φρουράς λόγω του πραξικοπήματος, κατέλαβε χωρίς ουσιαστική αντίσταση («μην τους κτυπάτε, άσκηση κάνουν», ήταν η διαταγή της Χούντας), το 37% του κυπριακού εδάφους, έφερε θάνατο, καταστροφή, βιασμό εκατοντάδων γυναικών, διέπραξε εγκλήματα πολέμου, αλλοίωσε συστηματικά τη δημογραφία και τον πολιτιστικό χαρακτήρα των κατεχόμενων περιοχών. Αυτά, δυστυχώς, τα πέτυχε. Δεν πέτυχε τον κύριο, διαχρονικό στόχο της: Την κατάλυση της Κ.Δ. Η οποία, όχι μόνο διασώθηκε, αλλά αναγνωρίζεται διεθνώς ως η μόνη νόμιμη οντότητα. Παρά το τεράστιο πλήγμα του 1974, δεν υπέκυψε, άντεξε, προόδευσε και, παρά τη λυσσαλέα αντίδραση και εις πείσμα της κραταιάς (ανίκητης) Τουρκίας, πέτυχε τη μεγάλη διπλωματική επιτυχία να καταστεί πλήρες μέλος της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Αυτά τα δύο πανίσχυρα όπλα μας ας μην τα υποτιμούμε, διότι είναι καρφί στα μάτια του άρπαγα εισβολέα και αποτελούν το αντίβαρο στη δύναμη της ισχύος και τού δικαίου που δημιουργεί ο χρόνος. Ισχυρό έρεισμα για μας είναι ακόμη η παρουσία στην περιοχή άλλων ισχυρών πόλων και συμφερόντων, που δεν επιτρέπουν στην Τουρκία να ελέγχει στρατηγικά την Κύπρο.

Και η ελπίδα

Πενήντα ένα χρόνια από το πραξικόπημα και την τουρκική εισβολή παρατηρούμε να κυριαρχεί ανάμεσά μας απογοήτευση, έλλειψη πίστης και ελπίδας για το μέλλον, παθητικότητα, τάση εγκατάλειψης, αποπροσανατολισμός, συμβιβασμός με τη μετριότητα και την ήσσονα προσπάθεια, ανικανότητα, διαφθορά. Σε τέτοιες εποχές ευδοκιμεί ο λαϊκισμός, οι ακραίες αντιλήψεις και οι αυτόκλητοι σωτήρες. Και σίγουρα έτσι δεν διεξάγεται αγώνας για Δίκαιο και Ελευθερία.

Ναι, είναι δύσκολη η κατάσταση. Ναι, είναι μεγάλη η απειλή. Να τα παρατήσουμε, όμως, όλα και να παραδοθούμε στις αξιώσεις της Τουρκίας, δεν είναι λύση. Όσο ο εισβολέας θα παίρνει, θα ζητά περισσότερα. Δεν θα ικανοποιηθεί ο άρπαγας, μέχρι να τα πάρει όλα, όπως το σχεδίασε από τη δεκαετία του 1950.

Ναι, να είμαστε ρεαλιστές, όχι αιθεροβάμονες. Αλλά με πίστη στον τόπο μας. Προβάλλοντας σθεναρά τα δικά μας δίκαια, στηριζόμενοι στα ισχυρά μας ερείσματα. Όχι στο όνομα μιας δήθεν ρεαλιστικής ενδοσκόπησης να φορτωνόμαστε όλες τις ενοχές, δίνοντας συγχωροχάρτι στον πραγματικό ένοχο και επιπρόσθετα όπλα στον κατακτητή μας. Δεν είναι όλα μαύρα. Και ναι, υπάρχει ελπίδα.

ΕΠΙΜΥΘΙΟΝ: Έχω πλήρη επίγνωση ότι με την ανάλυση αυτή προσεγγίζονται ευαίσθητα θέματα, για τα οποία υπάρχουν αντίθετες, ισχυρές, παγιωμένες απόψεις. Δεν έχω την ψευδαίσθηση ότι οι αναγνώστες θα συμφωνήσουν με όλες τις απόψεις που με ειλικρίνεια διατυπώνονται. Ευελπιστώ να αποτελέσουν ευκαιρία για προβληματισμό και γόνιμη ανταλλαγή απόψεων, αν στόχος όλων είναι η ιστορική αλήθεια και όχι η αυτό-επιβεβαίωση.

[ΔΙΕΥΚΡΙΝΙΣΗ: Η ανάλυση αυτή δημοσιεύθηκε σε δύο μέρη στις εφημερίδες Φιλελεύθερος και Πολίτης. Στην παρούσα της μορφή έχουν γίνει προσθήκες και αλλαγές, που δεν αλλοιώνουν την ουσία.]