Podcast: Και η Ελλάδα είχε Αρχιεπίσκοπο ως αρχηγό κράτους

Pip: Στο Περιοδικό Agora αυτή την εβδομάδα, ένα πρόσωπο που κατάφερε να είναι ταυτόχρονα Αρχιεπίσκοπος, Αντιβασιλέας και Πρωθυπουργός.

Mara: Ο Μinos Kyprianou ανασύρει μια ξεχασμένη σελίδα της ελληνικής ιστορίας: τον Αρχιεπίσκοπο Δαμασκηνό, που άσκησε πολιτική εξουσία σε μια από τις πιο ταραγμένες περιόδους της σύγχρονης Ελλάδας. Ας ξεκινήσουμε με αυτή ακριβώς την ιστορία.

Και η Ελλάδα είχε Αρχιεπίσκοπο ως αρχηγό κράτους: Η ξεχασμένη ιστορία του Δαμασκηνού που θυμίζει τον Μακάριο

Pip: Όταν λέμε «Αρχιεπίσκοπος που κυβέρνησε», σχεδόν όλοι σκέφτονται τον Μακάριο στην Κύπρο. Το άρθρο όμως θέτει ένα ερώτημα που λίγοι έχουν σκεφτεί: τι γίνεται με την Ελλάδα;

Mara: Η απάντηση είναι ο Δαμασκηνός, Αρχιεπίσκοπος Αθηνών και πάσης Ελλάδος από το 1891 έως το 1949. Το άρθρο τον παρουσιάζει ως “τον μοναδικό Αρχιεπίσκοπο της Ελλάδας που υπηρέτησε ταυτόχρονα ως θρησκευτικός ηγέτης, αρχηγός κράτους και πρωθυπουργός.”

Pip: Ταυτόχρονα. Και οι τρεις ρόλοι. Αυτό δεν είναι πολυπραγμοσύνη — είναι ολόκληρη κρατική δομή σε ένα πρόσωπο.

Mara: Και το πλαίσιο εξηγεί γιατί. Μετά την απελευθέρωση του 1944, με τη χώρα να γλιστράει προς τον Εμφύλιο, ο Δαμασκηνός ορίστηκε Αντιβασιλέας — ανώτατος πολιτειακός παράγοντας μέχρι την επιστροφή του βασιλιά Γεωργίου Β΄. Τον Οκτώβριο του 1945 ανέλαβε και πρωθυπουργικά καθήκοντα για σύντομο διάστημα, για να διευκολύνει τον σχηματισμό κυβέρνησης.

Mara: Στο ίδιο διάστημα, το άρθρο αναφέρει ένα λιγότερο γνωστό επεισόδιο: ο Δαμασκηνός ταξίδεψε στο Λονδίνο τον Σεπτέμβριο του 1945, έχοντας δίπλα του τον Γιώργο Σεφέρη ως διπλωμάτη, για συνομιλίες με την κυβέρνηση Άτλι — και κατέθεσε επίσημο αίτημα για ένωση της Κύπρου με την Ελλάδα.

Pip: Ο Σεφέρης ως διπλωμάτης δίπλα στον Αντιβασιλέα-Αρχιεπίσκοπο. Η ελληνική ιστορία δεν αφήνει κανέναν να κάνει μόνο μία δουλειά.

Mara: Το άρθρο κάνει και τη σύγκριση με τον Μακάριο. Και οι δύο ανέλαβαν εξουσία σε περιόδους εθνικής κρίσης — αλλά με καθοριστική διαφορά: ο Δαμασκηνός ορίστηκε λόγω έκτακτων συνθηκών, ενώ ο Μακάριος εξελέγη από τον λαό και παρέμεινε Πρόεδρος για χρόνια.

Pip: Δηλαδή ο ένας ήταν λύση ανάγκης, ο άλλος πολιτική επιλογή. Η διάκριση μετράει.

Mara: Και υπάρχει ακόμη μια διάσταση που το άρθρο δεν αφήνει αναφέρατη: η στάση του Δαμασκηνού κατά την Κατοχή. Αντέδρασε στις διώξεις των Εβραίων και πρωτοστάτησε σε ανθρωπιστικές πρωτοβουλίες για τα θύματα της πείνας. Αυτό ενισχύει την εικόνα ενός ηγέτη που λειτούργησε πέρα από τα στενά θεσμικά του καθήκοντα.

Pip: Μια ιστορία που αξίζει να μην παραμένει ξεχασμένη — ιδίως όταν οι συζητήσεις για Εκκλησία και πολιτική εξουσία δεν έχουν σταματήσει ποτέ.

Mara: Ο Δαμασκηνός υπενθυμίζει ότι η σχέση θρησκευτικής και πολιτικής εξουσίας στον ελληνικό κόσμο έχει βαθύτερες ρίζες από όσο συνήθως θυμόμαστε.

Pip: Και ότι η ιστορία συχνά κρύβει τις πιο ενδιαφέρουσες απαντήσεις στις ερωτήσεις που νομίζουμε ότι ήδη ξέρουμε. Την επόμενη φορά, περισσότερα από το Agora.