Πόση ακόμη «ανάπτυξη» αντέχει το Σταυροβούνι;

Υπάρχουν τόποι που δεν μπορούν να αποτιμηθούν μόνο με οικονομικούς δείκτες ή να αντιμετωπίζονται ως διαθέσιμος χώρος για νέες αναπτύξεις. Είναι τόποι που συμπυκνώνουν την ιστορία, το φυσικό περιβάλλον και τη συλλογική μνήμη ενός λαού. Το Σταυροβούνι είναι ένας από αυτούς. Γύρω από ένα από τα αρχαιότερα εν ζωή μοναστήρια του κόσμου συνυπάρχουν δασικές εκτάσεις, περιοχές Natura 2000, ζώνες εξαιρετικής φυσικής καλλονής, σημαντικός υπόγειος υδροφορέας, στρατιωτικές εγκαταστάσεις και κοινότητες που ζουν επί δεκαετίες σε έναν τόπο με ιδιαίτερη περιβαλλοντική, ιστορική και πνευματική αξία.

Τα τελευταία χρόνια όμως, η εικόνα αυτή μεταβάλλεται σταδιακά. Λατομεία, σκυροθραυστικές μονάδες, εγκαταστάσεις ανακύκλωσης, σχεδιαζόμενες επεκτάσεις, φωτοβολταϊκά πάρκα και άλλες βαριές δραστηριότητες συγκεντρώνονται ολοένα και περισσότερο γύρω από την περιοχή. Καθεμία από αυτές μπορεί να εξυπηρετεί έναν θεμιτό σκοπό. Η Κύπρος χρειάζεται αδρανή υλικά, ενεργειακά έργα, επενδύσεις και σύγχρονες υποδομές. Κανείς δεν μπορεί να το αμφισβητήσει.

Θα μπορούσε λοιπόν, κάποιος να υποστηρίξει ότι κάθε μία από αυτές τις αναπτύξεις είναι απαραίτητη και ότι η χώρα δεν μπορεί να σταματήσει να αναπτύσσεται. Θα είχε δίκαιο. Όμως αυτό δεν είναι το πραγματικό ερώτημα. Το ζήτημα δεν είναι αν χρειαζόμαστε ανάπτυξη, αλλά αν μπορεί η ίδια περιοχή να επωμίζεται διαρκώς νέες επιβαρύνσεις χωρίς να εξετάζεται το συνολικό τους αποτύπωμα.

Είναι άραγε συμβατό, γύρω από έναν από τους σημαντικότερους πνευματικούς και ιστορικούς τόπους της Κύπρου, να συγκεντρώνεται σταδιακά ένα σύμπλεγμα λατομείων, σκυροθραυστικών μονάδων, εγκαταστάσεων ανακύκλωσης, βιομηχανικών μονάδων, φωτοβολταϊκών πάρκων και άλλων βαριών αναπτύξεων; Και αν η απάντηση είναι ότι ορισμένες από αυτές είναι αναγκαίες, ποιος έχει καθορίσει το σημείο πέρα από το οποίο μια περιοχή παύει να μπορεί να αντέξει επιπρόσθετες επιβαρύνσεις;

Εδώ βρίσκεται η ουσία της συζήτησης. Η δημόσια αντιπαράθεση επικεντρώνεται συνήθως σε κάθε έργο ξεχωριστά: μια νέα άδεια, μια επέκταση, μια παρέκκλιση ή μια παράταση λειτουργίας. Η πραγματικότητα όμως δεν λειτουργεί με αυτόν τον τρόπο. Το περιβάλλον δεν βιώνει κάθε δραστηριότητα μεμονωμένα βιώνει το άθροισμα όλων των ανθρώπινων παρεμβάσεων. Το ίδιο συμβαίνει και με τους κατοίκους. Δεν ζουν δίπλα σε ένα μόνο έργο, αλλά δίπλα στο σύνολο των δραστηριοτήτων που λειτουργούν ή σχεδιάζονται στην ίδια περιοχή. Αναπνέουν τον ίδιο αέρα, χρησιμοποιούν το ίδιο οδικό δίκτυο, εκτίθενται στον ίδιο θόρυβο και ζουν καθημερινά με τις σωρευτικές συνέπειες όλων αυτών των δραστηριοτήτων.

Δεν χρειάζεται να προεξοφλήσει κανείς επιστημονικά συμπεράσματα για να αναγνωρίσει ότι δημιουργούνται εύλογες ανησυχίες για την ποιότητα ζωής και για τις πιθανές επιπτώσεις στη δημόσια υγεία. Ακριβώς γι’ αυτό η Πολιτεία έχει υποχρέωση να απαντά με αξιόπιστες μετρήσεις, επιστημονική τεκμηρίωση και διαφάνεια. Όταν οι πολίτες

εκφράζουν ανησυχίες για τον αέρα που αναπνέουν, για τον θόρυβο που βιώνουν ή για την ασφάλεια της περιοχής τους, η απάντηση δεν μπορεί να είναι ότι κάθε έργο, εξεταζόμενο μόνο του, πληροί τις προϋποθέσεις. Το κρίσιμο ερώτημα είναι ποια είναι η συνολική επίδραση όλων αυτών των δραστηριοτήτων πάνω στον ίδιο τόπο και στους ίδιους ανθρώπους.

Δεν είναι τυχαίο ότι το ευρωπαϊκό περιβαλλοντικό δίκαιο επιμένει ιδιαίτερα στην αξιολόγηση των σωρευτικών περιβαλλοντικών επιπτώσεων. Η φιλοσοφία του είναι απλή αλλά ουσιαστική: ένα έργο μπορεί να έχει περιορισμένη επίδραση, πολλά έργα όμως στην ίδια περιοχή ενδέχεται να δημιουργούν μια εντελώς διαφορετική πραγματικότητα. Η προστασία του περιβάλλοντος δεν εξαντλείται στην εξέταση κάθε φακέλου ξεχωριστά. Προϋποθέτει να εξετάζεται η συνολική αντοχή μιας περιοχής πριν ληφθεί η επόμενη απόφαση.

Η πρόσφατη κρίση του αφθώδους πυρετού ανέδειξε, ανεξάρτητα από τα συμπεράσματα που θα εξαχθούν για τους χειρισμούς των αρμόδιων υπηρεσιών, μια διαχρονική αρχή της χρηστής διοίκησης: οι κρίσεις αντιμετωπίζονται αποτελεσματικότερα όταν οι κίνδυνοι αναγνωρίζονται έγκαιρα και αξιολογούνται συνολικά. Όταν οι ενδείξεις εξετάζονται αποσπασματικά ή υποτιμώνται, οι συνέπειες μπορεί να αποδειχθούν πολύ σοβαρότερες από εκείνες που αρχικά είχαν εκτιμηθεί. Δεν πρόκειται για σύγκριση δύο διαφορετικών καταστάσεων. Πρόκειται για μια κοινή διοικητική αρχή: η πρόληψη είναι πάντοτε αποτελεσματικότερη από την εκ των υστέρων διαχείριση.

Αυτό είναι και το πραγματικό διακύβευμα για το Σταυροβούνι. Δεν καλούμαστε να επιλέξουμε ανάμεσα στην ανάπτυξη και την προστασία του περιβάλλοντος. Καλούμαστε να αποδείξουμε ότι μπορούμε να συνδυάσουμε και τα δύο. Η βιώσιμη ανάπτυξη δεν σημαίνει ότι απορρίπτουμε κάθε επένδυση. Σημαίνει ότι γνωρίζουμε ποια είναι τα όρια αντοχής ενός τόπου και ότι δεν τα υπερβαίνουμε επειδή κάθε νέα παρέμβαση, εξεταζόμενη απομονωμένα, μοιάζει αποδεκτή.

Το Σταυροβούνι δεν είναι μια συνηθισμένη περιοχή. Είναι ένας τόπος όπου συναντώνται η φύση, η ιστορία, η πίστη, οι τοπικές κοινωνίες και κρίσιμες δημόσιες υποδομές. Αν μια περιοχή με τόσο ιδιαίτερα χαρακτηριστικά δεν δικαιούται την πιο αυστηρή και ολοκληρωμένη αξιολόγηση πριν εγκριθεί οποιαδήποτε νέα επιβάρυνση, τότε εύλογα γεννάται ένα ακόμη ερώτημα:

Ποια περιοχή της Κύπρου τη δικαιούται;

Οι κοινωνίες σπάνια μετανιώνουν για όσα προστάτευσαν. Πολύ συχνότερα μετανιώνουν για όσα πίστεψαν ότι μπορούσαν να αντέξουν «λίγο ακόμη», μέχρι που μια μέρα διαπίστωσαν ότι είχαν αλλάξει οριστικά και χωρίς επιστροφή.

Ομάδα Πρωτοβουλίας Κόρνου Πυργών