Υπάρχει «αρνητική μουσική»; Τι συμβαίνει στον εγκέφαλο όταν ακούμε Metal, Thrash και ακραίους ήχους

Αν υπάρχουν, όπως υποστηρίζουν αρκετά βίντεο στο διαδίκτυο, «θεραπευτικές συχνότητες», τότε εύλογα γεννιέται το αντίστροφο ερώτημα:

Υπάρχουν και αρνητικές ή βλαβερές μουσικές συχνότητες;

Η απάντηση της ακουστικής είναι ξεκάθαρη: δεν υπάρχει επιστημονική κατηγορία «θετικών» και «αρνητικών» συχνοτήτων. Ένας τόνος στα 440, στα 528 ή στα 963 Hz δεν είναι από τη φύση του καλός ή κακός. Υπάρχουν όμως ήχοι και μουσικά χαρακτηριστικά που μπορούν να προκαλέσουν διαφορετικές ψυχολογικές και σωματικές αντιδράσεις.

Και εδώ μπαίνουν στην εικόνα η ένταση, ο ρυθμός, η δυσαρμονία, η λεγόμενη «τραχύτητα» του ήχου – αλλά και μουσικά είδη όπως το heavy metal, το thrash metal και το death metal.

Πρώτα μια διευκρίνιση: Thrash Metal, όχι Trash Metal

Το μουσικό είδος γράφεται thrash metal. Η αγγλική λέξη thrash σημαίνει, μεταξύ άλλων, χτυπώ ή δέρνω έντονα και παραπέμπει στην επιθετική, γρήγορη φύση του συγκεκριμένου μουσικού ιδιώματος. Το trash, αντίθετα, σημαίνει σκουπίδια.

Το thrash metal αναπτύχθηκε κυρίως στις αρχές της δεκαετίας του 1980 και χαρακτηρίζεται από πολύ γρήγορα κιθαριστικά riffs, επιθετικό drumming, έντονη παραμόρφωση και υψηλή ενεργειακή φόρτιση. Metallica, Slayer, Megadeth και Anthrax αποτελούν τέσσερα από τα γνωστότερα ονόματα που συνδέθηκαν με το είδος.

Ακολούθησαν ακόμη πιο ακραίες μορφές, όπως death metal, black metal και διάφορα παρακλάδια του extreme metal. Και ακριβώς εξαιτίας του ήχου τους, εδώ και δεκαετίες συνοδεύονται από ένα ερώτημα:

Μπορεί αυτή η μουσική να επηρεάζει αρνητικά τον εγκέφαλο;

Γιατί το Metal ακούγεται «επιθετικό»;

Υπάρχει πραγματική ακουστική εξήγηση. Η μουσική μπορεί να δημιουργεί διαφορετικά επίπεδα arousal, δηλαδή νευροφυσιολογικής διέγερσης. Γρήγορος ρυθμός, υψηλή ένταση, παραμόρφωση της κιθάρας, απότομες αλλαγές και έντονα κρουστά μπορούν να αυξήσουν την αίσθηση έντασης. Επιπλέον, το extreme metal χρησιμοποιεί συχνά ένα ακουστικό χαρακτηριστικό που οι ερευνητές ονομάζουν roughness – ακουστική τραχύτητα. Παρόμοια τραχύτητα συναντάται και σε φυσικούς ήχους συναγερμού και κινδύνου.

Έρευνες έχουν δείξει ότι οι τραχείς ήχοι μπορούν να γίνονται αντιληπτοί ως περισσότερο δυσάρεστοι και να ενεργοποιούν συστήματα του εγκεφάλου που σχετίζονται με την επεξεργασία απειλών. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι η μουσική είναι επικίνδυνη. Σημαίνει ότι ο συνθέτης μπορεί να χρησιμοποιήσει συγκεκριμένα ακουστικά χαρακτηριστικά για να δημιουργήσει ένταση, αγωνία, δύναμη ή επιθετικότητα ως αισθητική εμπειρία.

Το ίδιο κόλπο χρησιμοποιεί ο κινηματογράφος τρόμου

Αν έχεις παρακολουθήσει ταινία τρόμου χωρίς μουσική, γνωρίζεις πόσο διαφορετικά λειτουργεί η ίδια εικόνα.

Οι συνθέτες κινηματογραφικής μουσικής χρησιμοποιούν σκόπιμα δυσαρμονίες, ακανόνιστους ήχους, ξαφνικές αυξήσεις της έντασης και ηχητική τραχύτητα ώστε να προκαλέσουν αγωνία. Έρευνα για τη μουσική δυσαρμονία έχει δείξει ότι μπορεί να επηρεάσει ακόμη και τον τρόπο με τον οποίο ερμηνεύουμε τις προθέσεις ενός χαρακτήρα στην οθόνη, κάνοντάς τες να φαίνονται περισσότερο αρνητικές. Άρα η μουσική μπορεί πράγματι να «χρωματίσει» συναισθηματικά αυτό που βλέπουμε ή αισθανόμαστε. Αυτό όμως είναι πολύ διαφορετικό από τον ισχυρισμό ότι υπάρχει κάποια «κακή συχνότητα».

Το παράδοξο του Metal: Μπορεί να ηρεμήσει έναν θυμωμένο άνθρωπο

Εδώ τα πράγματα γίνονται ιδιαίτερα ενδιαφέροντα. Ερευνητές εξέτασαν το 2015 ανθρώπους ηλικίας 18 έως 34 ετών που ήταν συστηματικοί ακροατές extreme metal. Αρχικά προκάλεσαν στους συμμετέχοντες κατάσταση θυμού και στη συνέχεια κάποιοι άκουσαν για δέκα λεπτά extreme μουσική της επιλογής τους, ενώ άλλοι παρέμειναν στη σιωπή. Αν ίσχυε η απλοϊκή θεωρία ότι «επιθετική μουσική = περισσότερη επιθετικότητα», θα περίμενε κανείς οι ακροατές του metal να θυμώσουν ακόμη περισσότερο.

Δεν συνέβη αυτό.

Η extreme μουσική δεν έκανε τους ήδη θυμωμένους συμμετέχοντες περισσότερο θυμωμένους. Αντίθετα, φάνηκε να ταιριάζει με το επίπεδο διέγερσής τους και να τους βοηθά να επεξεργαστούν το συναίσθημά τους, ενώ καταγράφηκε αύξηση θετικών συναισθημάτων όπως η ενεργητικότητα και η έμπνευση. Οι ερευνητές κατέληξαν ότι για τους συγκεκριμένους ακροατές η extreme μουσική μπορεί να αποτελεί έναν υγιή τρόπο διαχείρισης του θυμού.

Πώς γίνεται μια «θυμωμένη» μουσική να ηρεμεί;

Επειδή άλλο είναι το συναίσθημα που εκφράζει η μουσική και άλλο το συναίσθημα που τελικά προκαλεί στον άνθρωπο που την επέλεξε. Ένας λάτρης του thrash metal μπορεί να ακούει μια εξαιρετικά επιθετική σύνθεση και να αισθάνεται ευχαρίστηση, δύναμη, εκτόνωση ή ακόμη και ηρεμία.

Ένας άνθρωπος που απεχθάνεται το συγκεκριμένο είδος πιθανότατα θα αισθανθεί ακριβώς το αντίθετο. Η προσωπική μουσική προτίμηση παίζει επομένως τεράστιο ρόλο. Αυτός είναι και ένας από τους λόγους που δεν μπορούμε να κατατάξουμε αντικειμενικά ένα μουσικό είδος ως «θετικό» ή «αρνητικό».

Τι γίνεται όμως με τους βίαιους στίχους;

Εδώ πρέπει να ξεχωρίσουμε τη μουσική δομή από το περιεχόμενο των στίχων. Έχουν υπάρξει πειραματικές μελέτες στις οποίες η έκθεση σε τραγούδια με βίαιους στίχους συνδέθηκε βραχυπρόθεσμα με αυξημένες επιθετικές σκέψεις ή εχθρικό συναίσθημα. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι το ίδιο το heavy metal προκαλεί βίαιη συμπεριφορά. Ούτε αποδεικνύει ότι ένας άνθρωπος που ακούει Slayer ή Metallica είναι περισσότερο πιθανό να γίνει βίαιος.

Οι μακροχρόνιες σχέσεις μεταξύ μουσικών προτιμήσεων, ψυχολογίας, κοινωνικού περιβάλλοντος και συμπεριφοράς είναι πολύ πιο σύνθετες και δεν μπορούν να περιοριστούν στην εξίσωση «ακούει σκληρή μουσική, άρα γίνεται επιθετικός».

Μπορεί παρ’ όλα αυτά το Metal να κάνει πραγματικά κακό;

Ναι – αλλά για έναν πολύ πιο πεζό λόγο: την ένταση. Και αυτό δεν αφορά μόνο το metal. Αφορά συναυλίες rock, pop, ηλεκτρονικής μουσικής, clubs, ακουστικά και οποιοδήποτε περιβάλλον όπου ο ήχος είναι υπερβολικά δυνατός.

Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας επισημαίνει ότι η πιθανότητα βλάβης της ακοής εξαρτάται κυρίως από:

την ένταση του ήχου + τη διάρκεια της έκθεσης.

Σύμφωνα με τις οδηγίες του ΠΟΥ, η ακρόαση στα 80 dB μπορεί να θεωρείται ασφαλής έως περίπου 40 ώρες την εβδομάδα, ενώ στα 90 dB ο αντίστοιχος χρόνος μειώνεται περίπου στις τέσσερις ώρες εβδομαδιαίως.

Άρα αυτό που μπορεί πραγματικά να είναι επικίνδυνο σε μια συναυλία metal δεν είναι κάποια «αρνητική συχνότητα». Είναι τα πολλά decibel. Το ίδιο όμως ισχύει εξίσου για μια συναυλία pop.

Και τα 440 Hz; Είναι η «αρνητική συχνότητα» της σύγχρονης μουσικής;

Εδώ συναντάμε έναν άλλο πολύ δημοφιλή διαδικτυακό μύθο. Σε βίντεο και αναρτήσεις υποστηρίζεται ότι η σύγχρονη μουσική κουρδίστηκε σκόπιμα στα 440 Hz, μια υποτιθέμενα «ανθυγιεινή» ή «δυσαρμονική» συχνότητα, ενώ το 432 Hz παρουσιάζεται ως η «φυσική συχνότητα του σύμπαντος». Χρειάζεται όμως μία βασική διευκρίνιση:

Όταν λέμε ότι ένα μουσικό όργανο είναι κουρδισμένο στα 440 Hz, δεν σημαίνει ότι ολόκληρη η μουσική παίζει στα 440 Hz.

Σημαίνει ότι η νότα Λα πάνω από το μεσαίο Ντο – A4 – χρησιμοποιείται ως σημείο αναφοράς στα 440 Hz.

Από εκεί υπολογίζονται οι υπόλοιπες νότες. Τα 440 Hz έχουν καθιερωθεί ως διεθνής συχνότητα αναφοράς μέσω του προτύπου ISO 16.

Άρα το 432 Hz δεν έχει καμία διαφορά;

Εδώ χρειάζεται περισσότερη ακρίβεια. Έχουν πράγματι πραγματοποιηθεί μικρές επιστημονικές μελέτες που συνέκριναν μουσική κουρδισμένη στα 432 Hz με την ίδια ή παρόμοια μουσική στα 440 Hz. Ορισμένες έχουν καταγράψει μικρές διαφορές σε δείκτες όπως ο καρδιακός ρυθμός, το άγχος ή η χαλάρωση. Αυτό είναι επιστημονικά ενδιαφέρον και αξίζει περαιτέρω έρευνα. Δεν αποδεικνύει όμως ότι: 432 Hz = θεραπευτική/θετική συχνότητα και 440 Hz = τοξική/αρνητική συχνότητα.

Μάλιστα, νεότερη τυχαιοποιημένη μελέτη που συνέκρινε ηχητικές παρεμβάσεις κουρδισμένες στα 432 και 443 Hz σε ασθενείς με καρκίνο βρήκε βελτίωση ψυχολογικών δεικτών και με τις δύο παρεμβάσεις, με ορισμένες διαφοροποιήσεις σε καρδιαγγειακές παραμέτρους. Άρα το επιστημονικό ερώτημα μπορεί να είναι ενδιαφέρον. Η θεωρία της «κακής συχνότητας 440 Hz» όμως είναι κάτι εντελώς διαφορετικό.

Μια συχνότητα δεν έχει ηθικό πρόσημο

Ίσως αυτό είναι το βασικότερο συμπέρασμα. Η Φυσική δεν γνωρίζει:

• «καλές» συχνότητες,
• «κακές» συχνότητες,
• «θετικές» συχνότητες
• ή «σκοτεινές» συχνότητες.

Γνωρίζει συχνότητα, ένταση, κυματομορφή, αρμονικές, φασματικό περιεχόμενο και διάρκεια.

Ο εγκέφαλός μας στη συνέχεια επεξεργάζεται αυτό το εξαιρετικά σύνθετο ηχητικό σήμα και δημιουργεί μια συναισθηματική εμπειρία.

Και αυτή η εμπειρία επηρεάζεται όχι μόνο από τον ήχο αλλά και από τη μουσική μας παιδεία, τις αναμνήσεις μας, τον πολιτισμό μας και –κυρίως– από το αν μας αρέσει η συγκεκριμένη μουσική. Γι’ αυτό ακριβώς ένα τραγούδι death metal μπορεί για έναν άνθρωπο να ακούγεται σαν καθαρός θόρυβος και για κάποιον άλλο να είναι η μουσική που τον βοηθά να χαλαρώσει μετά από μια δύσκολη ημέρα.

Τελικά υπάρχει «αρνητική μουσική»;

Επιστημονικά, όχι ως ξεχωριστή κατηγορία. Υπάρχει μουσική που προκαλεί φόβο, ένταση, θλίψη, διέγερση ή θυμό.

Υπάρχει μουσική με σκληρούς ή βίαιους στίχους.

Υπάρχει μουσική που κάποιος βρίσκει εξαιρετικά δυσάρεστη.

Και υπάρχει ασφαλώς μουσική που, όταν ακούγεται υπερβολικά δυνατά, μπορεί να προκαλέσει πραγματική και μόνιμη βλάβη στην ακοή.

Αλλά το heavy metal, το thrash ή το death metal δεν είναι από μόνα τους «αρνητικές μουσικές».

Παρά τον επιθετικό τους ήχο, για τους ανθρώπους που τα αγαπούν μπορούν να λειτουργήσουν ακόμη και ως μέσο εκτόνωσης και συναισθηματικής ρύθμισης.

Το σημαντικό επομένως δεν είναι αν μια κιθάρα ακούγεται «σκοτεινή».

Είναι να μη συγχέουμε τη μουσική αισθητική με τη βιολογία – και τους μύθους του διαδικτύου με τις πραγματικές επιδράσεις του ήχου στον άνθρωπο.

FAQ

Υπάρχουν αρνητικές μουσικές συχνότητες;
Όχι με επιστημονική έννοια. Οι συχνότητες δεν χαρακτηρίζονται ως θετικές ή αρνητικές. Διαφορετικοί ήχοι μπορούν όμως να προκαλέσουν διαφορετικές συναισθηματικές και φυσιολογικές αντιδράσεις.

Το heavy metal αυξάνει την επιθετικότητα;
Δεν υπάρχει απλή αιτιώδης σχέση. Πειραματική μελέτη σε ακροατές extreme μουσικής έδειξε μάλιστα ότι η ακρόασή της μετά από πρόκληση θυμού δεν τους έκανε περισσότερο θυμωμένους και μπορεί να συνέβαλε στη ρύθμιση του συναισθήματος.

Είναι επικίνδυνο το thrash metal για την ακοή;
Το μουσικό είδος όχι. Η υπερβολική ένταση μπορεί να είναι επικίνδυνη, όπως συμβαίνει με οποιοδήποτε είδος μουσικής.

Είναι τα 440 Hz βλαβερά;
Δεν υπάρχουν επιστημονικές αποδείξεις ότι τα 440 Hz αποτελούν «βλαβερή» ή «αρνητική» συχνότητα. Τα 440 Hz χρησιμοποιούνται ως διεθνές σημείο αναφοράς για το κούρδισμα της νότας A4.

Τα 432 Hz είναι καλύτερα από τα 440 Hz;
Ορισμένες μικρές μελέτες έχουν βρει διαφορές σε δείκτες χαλάρωσης ή άγχους, αλλά τα δεδομένα δεν αποδεικνύουν ότι τα 432 Hz έχουν κάποια μυστική θεραπευτική ιδιότητα ούτε ότι τα 440 Hz είναι επιβλαβή.

Γιατί το death metal ακούγεται τόσο επιθετικό;
Χρησιμοποιεί χαρακτηριστικά όπως υψηλή ένταση, γρήγορο tempo, παραμόρφωση, έντονα κρουστά, δυσαρμονία και ακουστική τραχύτητα, τα οποία μπορούν να δημιουργήσουν υψηλή συναισθηματική διέγερση.

Διαβάζονται επίσης:

Οι μοδάτες 9 «συχνότητες Solfeggio» και το απλοϊκό μάθημα σολφέζ

963 Hz: Τι είναι η «συχνότητα του Θεού» και τι λέει πραγματικά η επιστήμη

Μπορεί η μουσική και η προσευχή να αλλάξουν τα μόρια του νερού; Η αλήθεια πίσω από τα πειράματα του Masaru Emoto