ΕΟΚΑ και ο... αντικομμουνιστής αρχηγός

Η Κύπρος τιμά την 1η Απριλίου 1955, την ημέρα κατά την οποία ξεκίνησε ο Απελευθερωτικός Αγώνας της ΕΟΚΑ (Εθνική Οργάνωσις Κυπρίων Αγωνιστών) εναντίον της βρετανικής αποικιοκρατίας.

Μακάριος και Γρίβας. Η φωτογραφία δημιουργήθηκε με AI.

Τα ξημερώματα της 1ης Απριλίου 1955, ομάδες αγωνιστών της ΕΟΚΑ, υπό την ηγεσία του Γεωργίου Γρίβα Διγενή, εξαπέλυσαν συντονισμένες επιθέσεις εναντίον βρετανικών στρατιωτικών και κυβερνητικών στόχων σε Λευκωσία, Λεμεσό, Λάρνακα και άλλες πόλεις. Ο αγώνας είχε ως βασικό του στόχο την Ένωση της Κύπρου με την Ελλάδα, κάτι που αποτέλεσε διαχρονική επιδίωξη του κυπριακού ελληνισμού.

Οι επιθέσεις της πρώτης νύχτας προκάλεσαν μεγάλη αναστάτωση στις βρετανικές αρχές, που αντέδρασαν με σκληρά κατασταλτικά μέτρα, συλλήψεις και επιβολή στρατιωτικού νόμου. Παρά τις δυσκολίες, ο αγώνας συνεχίστηκε μέχρι το 1959, με κορυφαίες στιγμές τις θυσίες αγωνιστών όπως ο Γρηγόρης Αυξεντίου, ο Ευαγόρας Παλληκαρίδης και οι απαγχονισμένοι ήρωες των Κεντρικών Φυλακών.

Τελικά, ο αγώνας οδήγησε στην ανεξαρτησία της Κύπρου το 1960, χωρίς όμως να επιτευχθεί η πολυπόθητη ένωση με την Ελλάδα.

Σήμερα, η 1η Απριλίου αποτελεί εθνική επέτειο στην Κύπρο, με εκδηλώσεις μνήμης και τιμής σε όλο το νησί, υπενθυμίζοντας τις θυσίες εκείνων που πολέμησαν για την ελευθερία.

Ο Γρίβας

Ο Γεώργιος Γρίβας – Διγενής (1897-1974) ήταν στρατιωτικός και εθνικιστής ηγέτης, γνωστός κυρίως για τον ρόλο του στον Απελευθερωτικό Αγώνα της ΕΟΚΑ (1955-1959).

Γεννήθηκε το 1897 στη Χρυσαλινιώτισσα, στη Λευκωσία, και μεγάλωσε στο Τρίκωμο της Αμμοχώστου. Σπούδασε στη Στρατιωτική Σχολή Ευελπίδων στην Αθήνα, από όπου αποφοίτησε το 1919 ως αξιωματικός του Ελληνικού Στρατού.Στρατιωτική Δράση πριν την ΕΟΚΑ

Μικρασιατική εκστρατεία (1919-1922)

Συμμετείχε στον ελληνοτουρκικό πόλεμο και τη Μικρασιατική Καταστροφή, όπου υπηρέτησε ως αξιωματικός.

Ελληνοϊταλικός και Ελληνογερμανικός Πόλεμος (1940-1941)

Συμμετείχε στις μάχες της Αλβανίας κατά των Ιταλών και στην άμυνα απέναντι στους Γερμανούς το 1941.

Δημιουργία της οργάνωσης “Χ” (Κατοχή – Εμφύλιος)

Κατά τη διάρκεια της Κατοχής (1941-1944) ίδρυσε την αντικομμουνιστική οργάνωση “Χ”, με έδρα την Αθήνα. Η “Χ” συνεργάστηκε με τους Βρετανούς αλλά και με το μεταπολεμικό καθεστώς, ενώ συγκρούστηκε με τον ΕΛΑΣ στην Αθήνα. Μετά την Απελευθέρωση, η δράση του στην “Χ” τον έκανε αμφιλεγόμενο πολιτικά.

Αντικομμουνιστικός ρόλος στον Εμφύλιο (1946-1949)

Αν και δεν είχε επίσημο ρόλο στον Εμφύλιο, παρέμεινε ένθερμος αντικομμουνιστής και συμμετείχε σε δίκτυα εθνικιστών αξιωματικών.

Προετοιμασία του Αγώνα της ΕΟΚΑ (1951-1955)

Μετά το τέλος του Εμφυλίου, επέστρεψε στην Κύπρο και ανέλαβε να οργανώσει ένοπλο αντιαποικιακό αγώνα για την ένωση με την Ελλάδα. Από το 1951 άρχισε να σχεδιάζει τη στρατηγική της ΕΟΚΑ, που εκδηλώθηκε τελικά την 1η Απριλίου 1955.

Ο Γρίβας είχε ήδη διαμορφώσει ένα προφίλ στρατιωτικού ηγέτη με εμπειρία σε πολέμους και παραστρατιωτικές οργανώσεις, το οποίο αξιοποίησε στον αγώνα της ΕΟΚΑ.

Ο Αρχιεπίσκοπος Μακάριος Γ’ επέλεξε τον Γεώργιο Γρίβα ως στρατιωτικό ηγέτη της ΕΟΚΑ (Εθνική Οργάνωσις Κυπρίων Αγωνιστών) για μια σειρά λόγων, στρατηγικών και πολιτικών:

Στρατιωτική εμπειρία

Ο Γρίβας ήταν έμπειρος αξιωματικός του Ελληνικού Στρατού, με συμμετοχή σε μεγάλους πολέμους: Μικρασιατική Εκστρατεία (1919-1922), Β’ Παγκόσμιος Πόλεμος – Ελληνοϊταλικός Πόλεμος (1940-41), Οργάνωση “Χ” στην Κατοχή (1941-1944).

Η στρατιωτική του εμπειρία τον έκανε ιδανικό για την οργάνωση και ηγεσία ενός αντάρτικου απελευθερωτικού αγώνα.

Αντικομμουνισμός

Ο Γρίβας ήταν φανατικά αντικομμουνιστής, κάτι που τον έκανε αποδεκτό από τη Δεξιά και το Βρετανικό Στέμμα, που έβλεπε τον κομμουνισμό ως απειλή. Ο Μακάριος δεν ήθελε ο αγώνας να επηρεαστεί από κομμουνιστικά στοιχεία, όπως το ΑΚΕΛ, που υποστήριζε διαφορετική στρατηγική για την ανεξαρτησία.

Ο Γρίβας είχε ήδη δείξει στον Ελληνικό Εμφύλιο και στη δράση της “Χ” ότι ήταν αφοσιωμένος σε μια εθνικιστική, δεξιά ιδεολογία.

Ο Γρίβας ήταν φανατικός υποστηρικτής της Ένωσης της Κύπρου με την Ελλάδα, ενώ άλλες προσωπικότητες ήταν πιο διαλλακτικές. Είχε προσπαθήσει να πείσει την ελληνική κυβέρνηση να στηρίξει την ιδέα ενός ένοπλου αγώνα, ακόμα και πριν τον Μακάριο.

Σχέσεις με την Ελλάδα και τον Στρατό

Ο Γρίβας είχε στενές σχέσεις με αξιωματικούς του Ελληνικού Στρατού, γεγονός που βοήθησε στη μυστική υποστήριξη από την Αθήνα.

Ο ρόλος του Μακαρίου

Ο Μακάριος, ως θρησκευτικός και πολιτικός ηγέτης, ήθελε κάποιον που θα μπορούσε να οργανώσει τον στρατιωτικό αγώνα, ενώ ο ίδιος θα χειριζόταν τη διπλωματία. Παρόλο που αργότερα διαφώνησαν (ειδικά για το μέλλον της Κύπρου), εκείνη τη στιγμή συνεργάστηκαν στενά για να ξεκινήσει ο αγώνας.

Σύγκρουση Μακαρίου – Γρίβα

Μετά την ανεξαρτησία της Κύπρου (1960), οι σχέσεις τους επιδεινώθηκαν: Ο Μακάριος υιοθέτησε πιο ρεαλιστική στάση, αποδεχόμενος την Κυπριακή Δημοκρατία. Ο Γρίβας συνέχισε να μάχεται για την Ένωση, φτάνοντας μέχρι την ίδρυση της ΕΟΚΑ Β’ τη δεκαετία του 1970. Ουσιαστικά, ο Μακάριος τον επέλεξε γιατί ήταν ο καλύτερος διαθέσιμος στρατιωτικός, αλλά αργότερα οι πολιτικές τους διαφορές τους οδήγησαν σε ρήξη.

Η Οργάνωση «Χ»

Η Οργάνωση «Χ» αποτελεί μία από τις πιο αμφιλεγόμενες οργανώσεις της περιόδου της Κατοχής και του Εμφυλίου στην Ελλάδα. Η κατανόηση της δημιουργίας και της δράσης της απαιτεί να τη δούμε μέσα στο ιστορικό πλαίσιο της δεκαετίας του 1940.

🔹 Δημιουργία της οργάνωσης «Χ»

Η Οργάνωση «Χ» (ή «Χίτες» για τα μέλη της) ιδρύθηκε κατά την περίοδο της γερμανικής Κατοχής:

Πυρήνας της δημιουργείται το 1941, λίγο μετά την κατάληψη της Ελλάδας από τις δυνάμεις του Άξονα.
Ως οργανωμένη μορφή εμφανίζεται κυρίως το 1943.
Ηγετική μορφή ήταν ο Κύπριος αξιωματικός Γεώργιος Γρίβας.

Προέλευση

Προήλθε από προγενέστερη ομάδα αξιωματικών, την «Άγνωστο Μεραρχία».
Στελεχώθηκε κυρίως από στρατιωτικούς, με έντονη στρατιωτική δομή και ιεραρχία.

Ιδεολογικός προσανατολισμός

Η οργάνωση είχε σαφή ιδεολογική ταυτότητα:

Αντικομμουνιστική
Φιλομοναρχική
Εθνικιστική

🔹 Δράση κατά την Κατοχή (1941–1944)

Αν και τυπικά εντάσσεται στις αντιστασιακές οργανώσεις:

Στην αρχή εμφανίζεται ως αντιστασιακή κατά των δυνάμεων του Άξονα, αλλά με περιορισμένη δράση.
Πολύ γρήγορα στρέφεται κυρίως κατά του κομμουνιστικού κινήματος, ιδιαίτερα του ΕΑΜ–ΕΛΑΣ.

Οργάνωση και ανάπτυξη

Δρα κυρίως στην Αττική (ιδίως Αθήνα – Θησείο).
Το 1944 αριθμούσε χιλιάδες μέλη (αξιωματικούς και πολίτες).

Αμφιλεγόμενος ρόλος

Υπάρχουν ιστορικές συζητήσεις για:
- περιορισμένη αντιστασιακή δράση
- πιθανές επαφές ή ανοχή με κατοχικές αρχές σε ορισμένες φάσεις
Το βασικό της μέλημα ήταν η αντιμετώπιση της Αριστεράς, όχι η ένοπλη αντίσταση κατά των κατακτητών.

🔹 Δράση στα Δεκεμβριανά και τον Εμφύλιο

Η πιο ενεργή και καθοριστική φάση της:

Δεκεμβριανά (1944)

Η Οργάνωση «Χ» πολέμησε στο πλευρό:
- των κυβερνητικών δυνάμεων
- των Βρετανών
Συγκρούστηκε με τις δυνάμεις του ΕΑΜ–ΕΛΑΣ στην Αθήνα.

Εμφύλιος Πόλεμος (1946–1949)

Συμμετείχε ενεργά στον αντικομμουνιστικό αγώνα.
Συνδέθηκε με:
- κρατικούς μηχανισμούς ασφαλείας
- παρακρατικές ομάδες
Έπαιξε ρόλο στη λεγόμενη «Λευκή Τρομοκρατία» κατά αριστερών πολιτών.

🔹 Μεταπολεμική πορεία

Το 1950 αναγνωρίστηκε επίσημα ως αντιστασιακή οργάνωση από το ελληνικό κράτος.
Στη συλλογική μνήμη:
- Για κάποιους: αντικομμουνιστική πατριωτική οργάνωση
- Για άλλους: παρακρατικός μηχανισμός με αμφιλεγόμενη δράση