Ανοίγεις το Instagram ή το Facebook και εμφανίζεται ξανά το ίδιο πρόσωπο. Σήμερα στο γυμναστήριο, αύριο στο αυτοκίνητο, το βράδυ στο εστιατόριο, την επομένη στον καθρέφτη. Για ορισμένους ανθρώπους η καθημερινότητά τους μοιάζει σχεδόν να μην έχει συμβεί αν δεν έχει προηγουμένως φωτογραφηθεί και δημοσιευθεί.
Η εύκολη εξήγηση είναι: «ναρκισσισμός». Η επιστήμη, όμως, δίνει μια πολύ πιο σύνθετη απάντηση.
Υπάρχει σχέση με τον ναρκισσισμό – αλλά δεν είναι τόσο απλή
Μία από τις σημαντικότερες μετα-αναλύσεις για το θέμα συγκέντρωσε 57 διαφορετικές έρευνες, 289 αποτελέσματα και συνολικά 25.631 ανθρώπους. Διαπίστωσε πράγματι θετική σχέση ανάμεσα στον μεγαλειώδη ναρκισσισμό και τη συμπεριφορά στα κοινωνικά δίκτυα, αλλά το μέγεθος της σχέσης ήταν μικρό έως μέτριο, περίπου ρ=0,17. Η σχέση γινόταν ισχυρότερη όταν εξεταζόταν ειδικά η αυτοπροβολή και όχι απλώς ο χρόνος παραμονής στα social media.
Αυτό σημαίνει κάτι πολύ σημαντικό: το ότι κάποιος δημοσιεύει συνεχώς φωτογραφίες του δεν αποτελεί ψυχιατρική διάγνωση ούτε αποδεικνύει ότι πάσχει από ναρκισσιστική διαταραχή προσωπικότητας.
Μάλιστα, σε άλλη έρευνα για την ενασχόληση με selfies, ο παθολογικός ναρκισσισμός δεν αποδείχθηκε σημαντικός προγνωστικός παράγοντας της συμπεριφοράς.
Γιατί τότε ανεβάζουμε φωτογραφίες του εαυτού μας;
Μία από τις περισσότερο αναφερόμενες μελέτες για τα κίνητρα δημοσίευσης selfies εντόπισε τέσσερις βασικούς λόγους: αναζήτηση προσοχής, επικοινωνία, αρχειοθέτηση αναμνήσεων και ψυχαγωγία.
Κάποιος λοιπόν μπορεί να δημοσιεύει πολύ επειδή θέλει να τον προσέχουν. Κάποιος άλλος επειδή είναι εξωστρεφής και χρησιμοποιεί τις φωτογραφίες όπως παλαιότερα χρησιμοποιούσαμε το τηλέφωνο. Ένας τρίτος δημιουργεί ουσιαστικά ένα δημόσιο οικογενειακό ή προσωπικό άλμπουμ.
Και ένας τέταρτος προσπαθεί πράγματι να κατασκευάσει και να προβάλλει μια συγκεκριμένη εικόνα του εαυτού του.
Ακριβώς γι’ αυτό η συχνότητα μόνη της δεν αρκεί για να εξηγήσει την προσωπικότητα.
Το like όμως αλλάζει το παιχνίδι
Εδώ βρίσκεται μια από τις σημαντικότερες διαφορές ανάμεσα στο παλιό φωτογραφικό άλμπουμ και στο Instagram. Το άλμπουμ δεν σου έλεγε πόσοι σε ενέκριναν. Το Instagram το κάνει.
Μελέτη στο Nature Communications ανέλυσε περισσότερες από ένα εκατομμύριο αναρτήσεις, από περισσότερους από 4.000 χρήστες, και πραγματοποίησε επιπλέον πείραμα με 176 άτομα. Τα αποτελέσματα ήταν συμβατά με τους μηχανισμούς μάθησης μέσω ανταμοιβής: η κοινωνική ανταπόκριση που λαμβάνουμε επηρεάζει τη μελλοντική μας δραστηριότητα.
Νευροεπιστημονικές έρευνες έχουν επίσης δείξει ότι η θετική κοινωνική αξιολόγηση και τα likes συνδέονται με δραστηριότητα σε περιοχές του συστήματος ανταμοιβής του εγκεφάλου, μεταξύ αυτών του nucleus accumbens.
Με απλά λόγια, ένα παλιό «ωραία φωτογραφία» από έναν φίλο έγινε 150 likes, 18 καρδιές και επτά σχόλια – και ο εγκέφαλος μπορεί να μάθει ότι αξίζει να επαναλάβει τη συμπεριφορά.
Η νέα μελέτη του 2026
Ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα είναι μελέτη που δημοσιεύθηκε τον Ιούνιο του 2026 στο Journal of Research in Personality. Οι ερευνητές παρακολούθησαν 154 ενήλικες χρήστες social media επί 21 ημέρες και κατέγραψαν πραγματικές αναρτήσεις και τις αντιδράσεις που ακολούθησαν.
Η «ναρκισσιστική θαυμαστική τάση» – η επιθυμία δηλαδή να εμφανίζεται κανείς εντυπωσιακός, επιτυχημένος και ξεχωριστός – συνδεόταν με περισσότερη καθημερινή αυτοπαρουσίαση και πιο θετικό περιεχόμενο.
Αντίθετα, άνθρωποι με μεγαλύτερη ναρκισσιστική ευαλωτότητα περίμεναν περισσότερη προσοχή, αποδοχή και δημοτικότητα από όση θεωρούσαν ότι τελικά έλαβαν. Όταν οι κοινωνικές τους προσδοκίες δεν ικανοποιούνταν, η ευημερία τους μπορούσε να επηρεάζεται περισσότερο.
Το ενδιαφέρον επομένως δεν βρίσκεται μόνο στο πόσο συχνά ποστάρει κάποιος, αλλά και στο γιατί ποστάρει και τι περιμένει να πάρει πίσω.
Αν ζούσαν πριν από το Instagram, ποιοι θα ήταν;
Εδώ οι ψυχολογικές έρευνες συναντούν την κοινωνιολογία και την ιστορία.
Ο κοινωνιολόγος Erving Goffman είχε περιγράψει ήδη από το 1959 την κοινωνική ζωή ως μια μορφή σκηνής: οι άνθρωποι προσαρμόζουν την εικόνα που παρουσιάζουν ανάλογα με το κοινό τους. Η μεταγενέστερη θεωρία για τα social media υποστηρίζει ότι το διαδίκτυο δεν δημιούργησε αυτή τη συμπεριφορά. Μετέτρεψε όμως την προσωρινή «παράσταση» σε μόνιμη έκθεση που μπορεί να επιμεληθεί, να αποθηκευθεί και να παρουσιαστεί ξανά.
Άρα, οι σημερινοί συστηματικοί posters πιθανότατα θα εμφανίζονταν παλαιότερα με διαφορετικές μορφές.
Ο εξωστρεφής κοινωνικός τύπος θα ήταν εκείνος που γνώριζε τους πάντες, πήγαινε σε κάθε συγκέντρωση, τηλεφωνούσε συχνά, διοργάνωνε τραπέζια και διηγούνταν τι έκανε το Σαββατοκύριακο. Το Instagram δεν δημιούργησε την εξωστρέφειά του· απλώς του έδωσε μεγαλύτερη παρέα.
Ο αυτοδιαφημιζόμενος θα ήταν εκείνος που φρόντιζε να γνωρίζουν όλοι πού πήγε, ποιους γνωρίζει, τι αγόρασε και τι πέτυχε. Θα έκανε name-dropping, θα επιδίωκε κοινωνικές εμφανίσεις και, αν ανήκε στην κατάλληλη κοινωνική τάξη, πιθανόν θα ήθελε να εμφανίζεται στις κοσμικές στήλες των εφημερίδων.
Ο κυνηγός επιβεβαίωσης θα αναζητούσε τα ίδια πράγματα που σήμερα αναζητά μέσα από likes: κομπλιμέντα, διαβεβαιώσεις, θαυμασμό και σημάδια ότι εξακολουθεί να βρίσκεται στο επίκεντρο της προσοχής.
Ο επιμελητής της προσωπικής του εικόνας θα επέλεγε προσεκτικά ρούχα, παρέες, κοινωνικές εκδηλώσεις και φωτογραφίες ώστε οι άλλοι να σχηματίζουν μια συγκεκριμένη εικόνα για εκείνον. Σήμερα αυτό ονομάζεται συχνά personal branding. Παλαιότερα λεγόταν απλώς κοινωνική παρουσία.
Ο χρονικογράφος της ζωής του, αντιθέτως, δεν θα χρειαζόταν καμία ιδιαίτερη ανάγκη θαυμασμού. Θα ήταν εκείνος που κρατούσε ημερολόγιο, γέμιζε φωτογραφικά άλμπουμ, έστελνε καρτ ποστάλ από κάθε ταξίδι και έδειχνε τις φωτογραφίες των διακοπών σε συγγενείς και φίλους.
Τα «social media» υπήρχαν… από τον 19ο αιώνα
Η ιστορία προσφέρει ένα εξαιρετικό παράδειγμα.
Στα μέσα του 19ου αιώνα έγιναν εξαιρετικά δημοφιλείς οι cartes de visite, μικρές φωτογραφικές κάρτες με πορτρέτα ανθρώπων. Παράγονταν σε πολλά αντίτυπα, ανταλλάσσονταν, δίνονταν σε γνωστούς και τοποθετούνταν σε άλμπουμ.
Το International Center of Photography τις έχει χαρακτηρίσει μορφή φωτογραφικής κοινωνικής αυτοπαρουσίασης που προαναγγέλλει με εντυπωσιακό τρόπο τη σημερινή χρήση της φωτογραφίας στα social media.
Με άλλα λόγια, πολύ πριν κάποιος πατήσει «Post», οι άνθρωποι ήδη μοίραζαν την εικόνα τους για να δηλώσουν ποιοι είναι – ή ποιοι θέλουν να θεωρούν οι άλλοι ότι είναι.
Ενδιαφέρει και αυτό: Η Meta στο εδώλιο: 29 πολιτείες κατηγορούν Instagram και Facebook ότι «εθίζουν» τα παιδιά
Μπορεί το πολύ posting να μας αλλάξει;
Υπάρχουν ενδείξεις ότι η σχέση δεν λειτουργεί μόνο προς μία κατεύθυνση.
Μια τετράμηνη μελέτη 74 φοιτητών διαπίστωσε ότι η προβληματική χρήση του διαδικτύου προέβλεπε μεταγενέστερα υψηλότερες βαθμολογίες ναρκισσιστικών χαρακτηριστικών στους χρήστες που χρησιμοποιούσαν κυρίως οπτικά social media. Ωστόσο, το δείγμα ήταν μικρό, βασίστηκε σε αυτοαναφορές και οι ίδιοι οι ερευνητές σημειώνουν τους περιορισμούς της μελέτης.
Άρα δεν μπορούμε να πούμε ότι «οι selfies δημιουργούν ναρκισσιστές». Μπορούμε όμως να πούμε ότι ένα περιβάλλον συνεχούς αυτοπαρουσίασης και ανταμοιβής μπορεί να ενισχύει συγκεκριμένες συμπεριφορές.
Διαβάστε και αυτό: Meta: Πληρώνει έως 16,68 δισ. για να κλείσει τη δίκη για τον «εθισμό» παιδιών
Και υπάρχει και η άλλη πλευρά
Η συνεχής ανάρτηση δεν είναι υποχρεωτικά κακή.
Μεγάλη έρευνα 10.560 χρηστών του Facebook βρήκε ότι οι άνθρωποι των οποίων η διαδικτυακή παρουσία ήταν περισσότερο σύμφωνη με την πραγματική τους προσωπικότητα ανέφεραν μεγαλύτερη ικανοποίηση από τη ζωή. Πείραμα που ακολούθησε έδειξε επίσης καλύτερη διάθεση όταν οι συμμετέχοντες ενθαρρύνονταν να εκφράζονται περισσότερο αυθεντικά παρά να παρουσιάζουν μια εξιδανικευμένη εικόνα τους.
Το κρίσιμο ερώτημα επομένως δεν είναι μόνο:
«Πόσο συχνά ανεβάζεις τον εαυτό σου;»
Αλλά: «Τι προσπαθείς να πάρεις από τους ανθρώπους που σε κοιτάζουν;»
Γιατί αυτό που σήμερα βλέπουμε ως Instagrammer, Facebook poster ή TikToker υπήρχε πάντα.
Ήταν ο κοινωνικός τύπος της γειτονιάς. Ο άνθρωπος που έδειχνε σε όλους το άλμπουμ του. Ο κοσμικός που ήθελε να εμφανίζεται παντού. Ο αφηγητής που μιλούσε συνέχεια για τον εαυτό του. Ο άνθρωπος που χρειαζόταν επιβεβαίωση. Ή απλώς εκείνος που ήθελε να μοιράζεται τη ζωή του με τους άλλους.
Τα social media δεν εφηύραν ούτε τη ματαιοδοξία ούτε την κοινωνικότητα ούτε την ανάγκη για αποδοχή. Τους έδωσαν κάμερα, κοινό, αρχείο – και έναν αριθμό που μας λέει αμέσως πόσοι χειροκρότησαν.
Όχι. Οι έρευνες βρίσκουν συσχέτιση ανάμεσα σε ορισμένες μορφές ναρκισσισμού και στην αυτοπροβολή, αλλά η σχέση δεν είναι αρκετά ισχυρή ώστε η συμπεριφορά από μόνη της να χρησιμοποιείται ως διάγνωση.
Οι έρευνες εντοπίζουν διαφορετικά κίνητρα, μεταξύ των οποίων αναζήτηση προσοχής, κοινωνική επικοινωνία, διατήρηση αναμνήσεων και ψυχαγωγία.
Υπάρχουν ισχυρές ενδείξεις ότι λειτουργούν ως κοινωνική ανταμοιβή και μπορούν να επηρεάσουν τη μελλοντική διαδικτυακή συμπεριφορά.
Βεβαίως. Η κοινωνική αυτοπαρουσίαση είναι πολύ παλαιότερη. Τα προσωπικά φωτογραφικά άλμπουμ, τα πορτρέτα, οι cartes de visite, οι κοσμικές εμφανίσεις και ακόμη και ο τρόπος που κάποιος αφηγούνταν τη ζωή του αποτελούσαν μέσα δημιουργίας κοινωνικής εικόνας.
Δεν προκύπτει κάτι τέτοιο από την επιστημονική βιβλιογραφία. Μελέτες δείχνουν ότι η αυθεντική αυτοέκφραση μπορεί να σχετίζεται θετικά με την ευημερία. Σημαντικότερο φαίνεται να είναι το κίνητρο, ο τρόπος χρήσης και η εξάρτηση της αυτοεκτίμησης από την αντίδραση του κοινού.
Discover more from Agora Περιοδικό
Subscribe to get the latest posts sent to your email.
