Οι τρεις Μαγνησίες του Ελληνισμού και η σύνδεση με τον Θεμιστοκλή

Όταν ακούμε τη λέξη «Μαγνησία», το μυαλό μας πηγαίνει συνήθως στον Βόλο, στο Πήλιο και στον Παγασητικό Κόλπο. Στον ιστορικό χάρτη του Ελληνισμού, όμως, υπήρχαν ακόμη δύο σημαντικές Μαγνησίες στη δυτική Μικρά Ασία.

Ήταν η Μαγνησία του Μαιάνδρου, όπου εγκαταστάθηκε και άσκησε εξουσία ο εξόριστος Θεμιστοκλής, και η Μαγνησία του Σιπύλου, στην περιοχή της σημερινής Μανίσα της Τουρκίας. Οι τρεις τόποι δεν απέκτησαν τυχαία το ίδιο όνομα. Ο κοινός κρίκος τους ήταν οι Μάγνητες, το αρχαίο ελληνικό φύλο της Θεσσαλίας.

Οι τρεις Μαγνησίες	Πού βρίσκονται σήμερα	Ιστορικό γνώρισμα
Μαγνησία Θεσσαλίας	Βόλος, Πήλιο και ανατολική Θεσσαλία	Η αρχική πατρίδα των Μαγνήτων
Μαγνησία του Μαιάνδρου	Επαρχία Αϊδινίου, Τουρκία	Η πόλη που διοίκησε ο Θεμιστοκλής
Μαγνησία του Σιπύλου	Περιοχή της σημερινής Μανίσα	Η Μάχη της Μαγνησίας το 190 π.Χ.

Ποιοι ήταν οι αρχαίοι Μάγνητες

Οι Μάγνητες ήταν αρχαίο ελληνικό φύλο που κατοικούσε στην ανατολική Θεσσαλία, κυρίως στην περιοχή του Πηλίου, της Όσσας, του Μαυροβουνίου και των παραλίων του Παγασητικού και του Αιγαίου.

Ο Όμηρος τούς περιλαμβάνει στον «Κατάλογο των Νεών» της Ιλιάδας. Αρχηγός τους στην εκστρατεία κατά της Τροίας παρουσιάζεται ο Πρόθοος, γιος του Τενθρηδόνα.

Η ιστορική προέλευση της ονομασίας «Μάγνητες» δεν έχει αποσαφηνιστεί πλήρως. Η μυθολογία απέδιδε το όνομα σε έναν γενάρχη που ονομαζόταν Μάγνης. Σε μία παράδοση ήταν γιος του Δία και της Θυίας, ενώ σε άλλη εμφανίζεται ως γιος του Αιόλου και της Εναρέτης.

Η ασφαλέστερη ιστορική διαδρομή του ονόματος είναι:

Μάγνητες → Μαγνητική γη → Μαγνησία.

Σύμφωνα με τις παραδόσεις των αρχαίων πόλεων, ομάδες Μαγνήτων μετακινήθηκαν από τη Θεσσαλία προς τη δυτική Μικρά Ασία, όπου ίδρυσαν δύο πόλεις με το όνομα της πατρίδας τους.

1. Η Μαγνησία της Θεσσαλίας

Η πρώτη Μαγνησία ήταν η γη των Μαγνήτων στην ανατολική Θεσσαλία. Η αρχαία περιοχή εκτεινόταν κατά μήκος των ακτών, από την περιοχή της Όσσας και του Πηλίου μέχρι τον Παγασητικό Κόλπο.

Τα αρχαία όριά της δεν ταυτίζονται απόλυτα με εκείνα του μεταγενέστερου Νομού Μαγνησίας. Το όνομα, ωστόσο, διατηρήθηκε για περισσότερα από 2.500 χρόνια και πέρασε από την αρχαία γεωγραφία στη διοικητική οργάνωση του νεότερου ελληνικού κράτους.

Ο Νομός Μαγνησίας δημιουργήθηκε για πρώτη φορά το 1899, καταργήθηκε το 1909 και επανασυστάθηκε το 1942, με πρωτεύουσα τον Βόλο. Οι διοικητικές αυτές μεταβολές καταγράφονται στα αρχεία της Ελληνικής Εταιρείας Τοπικής Ανάπτυξης και Αυτοδιοίκησης.

Από το 2011 ο Νομός Μαγνησίας δεν αποτελεί πλέον επίσημη διοικητική μονάδα. Με το πρόγραμμα «Καλλικράτης», η περιοχή οργανώθηκε στις Περιφερειακές Ενότητες Μαγνησίας και Σποράδων. Ο όρος «Νομός Μαγνησίας», πάντως, εξακολουθεί να χρησιμοποιείται ευρέως στην καθημερινή γλώσσα.

2. Η Μαγνησία του Μαιάνδρου

Η Μαγνησία του Μαιάνδρου, γνωστή στα αρχαία ως «Μαγνησία ἡ πρὸς Μαιάνδρῳ» ή «ἡ ἐπὶ Μαιάνδρῳ», βρισκόταν στη δυτική Μικρά Ασία. Τα ερείπια της μεταγενέστερης πόλης βρίσκονται σήμερα κοντά στο χωριό Tekin, στην επαρχία Αϊδινίου της Τουρκίας, νοτίως του Ortaklar και κοντά στον δρόμο που οδηγεί προς το Söke.

Ο Στράβων αναφέρει ότι η πόλη ιδρύθηκε από Μάγνητες της Θεσσαλίας και Κρήτες. Παρότι βρισκόταν γεωγραφικά στην Ιωνία, θεωρούνταν αιολική πόλη και δεν έγινε μέλος της Ιωνικής Δωδεκάπολης. Ο προσδιορισμός «του Μαιάνδρου» προστέθηκε λόγω της γειτνίασής της με τον ποταμό Μαίανδρο, τον σημερινό Büyük Menderes, αλλά και για να ξεχωρίζει από τη Μαγνησία του Σιπύλου.

Η αρχική θέση της πόλης δεν έχει εντοπιστεί με βεβαιότητα. Στις αρχές του 4ου αιώνα π.Χ. η Μαγνησία μεταφέρθηκε σε νέα τοποθεσία, στους πρόποδες του όρους Θώραξ. Επομένως, ο αρχαιολογικός χώρος που σώζεται σήμερα δεν ταυτίζεται με την αρχική πόλη στην οποία έζησε ο Θεμιστοκλής. ToposText – Μαγνησία του Μαιάνδρου

Στη μεταγενέστερη πόλη ξεχώριζε ο ναός της Αρτέμιδος Λευκοφρυηνής, έργο του αρχιτέκτονα Ερμογένη, καθώς και η αγορά, το θέατρο, το στάδιο και άλλα δημόσια οικοδομήματα.

Η Μαγνησία στην οποία διοίκησε ο Θεμιστοκλής

Ο Θεμιστοκλής εξοστρακίστηκε από την Αθήνα περίπου το 471 π.Χ. Δεν κατέφυγε, όμως, αμέσως στη Μαγνησία. Αρχικά εγκαταστάθηκε στο Άργος. Όταν αργότερα κατηγορήθηκε ότι είχε σχέση με τη συνωμοσία του Σπαρτιάτη Παυσανία, καταδιώχθηκε και αναγκάστηκε να εγκαταλείψει τον ελληνικό χώρο. Έπειτα από μία περιπετειώδη διαδρομή έφτασε στη Μικρά Ασία και ζήτησε προστασία από τον Πέρση βασιλιά. Σύμφωνα με την αφήγηση του Θουκυδίδη, επρόκειτο για τον Αρταξέρξη Α΄, γιο του Ξέρξη. Ο Πέρσης βασιλιάς τού παραχώρησε τα έσοδα τριών πόλεων:

• Τη Μαγνησία για τον άρτο του.
• Τη Λάμψακο για το κρασί του.
• Τη Μυούντα για τις υπόλοιπες προμήθειές του.

Η διατύπωση δεν σημαίνει ότι οι πόλεις τού έστελναν απλώς ψωμί, κρασί και φαγητό. Τα έσοδά τους προορίζονταν για την κάλυψη των αντίστοιχων αναγκών της αυλής και της διαβίωσής του.

Η Μαγνησία απέφερε, σύμφωνα με τον Θουκυδίδη, 50 τάλαντα τον χρόνο. Ο αρχαίος ιστορικός αναφέρει επίσης ότι ο Θεμιστοκλής «ἦρχε τῆς χώρας», δηλαδή ασκούσε εξουσία στην περιοχή.

Η ακριβέστερη περιγραφή είναι ότι ο Θεμιστοκλής υπήρξε τοπικός άρχοντας ή διοικητής της Μαγνησίας του Μαιάνδρου υπό την επικυριαρχία του Πέρση βασιλιά. Δεν ήταν ανεξάρτητος βασιλιάς της πόλης.

Ο Πλούταρχος αναφέρει ότι είχε σπίτι στη Μαγνησία, απολάμβανε τιμές αντίστοιχες με εκείνες των ισχυρότερων Περσών και ίδρυσε ναό προς τιμήν της Δινδυμήνης, της Μητέρας των Θεών. Ιέρεια του ναού έκανε την κόρη του, Μνησιπτολέμα. Πλούταρχος – Βίος Θεμιστοκλέους

Ο Θεμιστοκλής πέθανε στη Μαγνησία περίπου το 459 π.Χ. Ο Θουκυδίδης θεωρούσε ότι πέθανε από ασθένεια. Η μεταγενέστερη παράδοση ότι αυτοκτόνησε πίνοντας δηλητήριο ή αίμα ταύρου, επειδή δεν ήθελε να πολεμήσει εναντίον των Ελλήνων, δεν μπορεί να επιβεβαιωθεί ιστορικά.

Στην αγορά της Μαγνησίας υπήρχε μνημείο του. Κυκλοφορούσε επίσης η παράδοση ότι οι συγγενείς του μετέφεραν κρυφά τα οστά του στην Αττική, επειδή η ταφή ενός καταδικασμένου για προδοσία εξόριστου δεν επιτρεπόταν στην αθηναϊκή γη.

3. Η Μαγνησία του Σιπύλου

Η τρίτη Μαγνησία βρισκόταν βορειότερα, στην αρχαία Λυδία, στους πρόποδες του όρους Σίπυλος και κοντά στον ποταμό Έρμο, τον σημερινό Gediz.

Πρόκειται για τη Μαγνησία του Σιπύλου, στην περιοχή της σημερινής πόλης Μανίσα της Τουρκίας, περίπου 32 χιλιόμετρα βορειοανατολικά της Σμύρνης. Σύμφωνα με την αρχαία παράδοση, ιδρύθηκε και αυτή από Μάγνητες της Θεσσαλίας. Ο προσδιορισμός «του Σιπύλου» ή «υπό Σιπύλω» χρησιμοποιήθηκε για να διακρίνεται από τη Μαγνησία του Μαιάνδρου.

Η ονομασία της σημερινής Μανίσα αποτελεί εξέλιξη του αρχαίου ονόματος. Σύμφωνα με την επίσημη ιστορική παρουσίαση του Δήμου Μανίσα, η λέξη μεταβλήθηκε σταδιακά κατά την περίοδο της τουρκικής κυριαρχίας από «Μαγνησία» σε «Mağnisiye», «Mağnisa» και τελικά «Manisa».

Η περιοχή του Σιπύλου ήταν συνδεδεμένη με σημαντικούς ελληνικούς μύθους. Εκεί τοποθετούνταν οι παραδόσεις για τον Τάνταλο, τον Πέλοπα και κυρίως τη Νιόβη. Στους πρόποδες του βουνού υπάρχει μέχρι σήμερα φυσικός βραχώδης σχηματισμός που οι αρχαίοι θεωρούσαν ότι ήταν η απολιθωμένη Νιόβη που θρηνούσε τα παιδιά της. ToposText – Μαγνησία του Σιπύλου

Η Μάχη της Μαγνησίας έγινε στον Σίπυλο

Η περίφημη Μάχη της Μαγνησίας δεν έγινε κοντά στη Μαγνησία του Μαιάνδρου, όπως συχνά θεωρείται λανθασμένα, αλλά στην περιοχή της Μαγνησίας του Σιπύλου. Η μάχη πραγματοποιήθηκε τον Δεκέμβριο του 190 ή τον Ιανουάριο του 189 π.Χ. Από τη μία πλευρά βρίσκονταν οι Ρωμαίοι και οι σύμμαχοί τους από το Βασίλειο της Περγάμου και από την άλλη ο στρατός του Σελευκίδη βασιλιά Αντίοχου Γ΄ του Μεγάλου.

Η ήττα του Αντίοχου υπήρξε καθοριστική. Με τη Συνθήκη της Απάμειας το 188 π.Χ., οι Σελευκίδες αναγκάστηκαν να εγκαταλείψουν τις κτήσεις τους δυτικά του Ταύρου και να καταβάλουν μεγάλη πολεμική αποζημίωση. Η εξέλιξη αυτή ενίσχυσε αποφασιστικά τη ρωμαϊκή επιρροή στη Μικρά Ασία. Encyclopaedia Iranica – Αντίοχος Γ΄

Ένα όνομα, τρεις διαφορετικές ιστορίες

Οι τρεις Μαγνησίες του Ελληνισμού αποτελούν χαρακτηριστικό παράδειγμα του τρόπου με τον οποίο οι μετακινήσεις πληθυσμών μετέφεραν ονόματα, μύθους και ταυτότητες σε ολόκληρο τον αρχαίο κόσμο.

Η Μαγνησία της Θεσσαλίας ήταν η αρχική πατρίδα των Μαγνήτων. Η Μαγνησία του Μαιάνδρου έγινε η τελευταία πατρίδα του Θεμιστοκλή. Η Μαγνησία του Σιπύλου συνδέθηκε με τη Νιόβη και με τη μάχη που άνοιξε τον δρόμο για την κυριαρχία της Ρώμης στη Μικρά Ασία.

Και πίσω από όλες βρισκόταν το ίδιο αρχαίο ελληνικό φύλο, το οποίο μετέφερε το όνομά του από το Πήλιο μέχρι τις κοιλάδες του Μαιάνδρου και του Έρμου.

Από τη Μαγνησία στον μαγνήτη;

Η λέξη «μαγνήτης» συνδέεται ετυμολογικά με την αρχαιοελληνική έκφραση «Μαγνῆτις λίθος», δηλαδή «πέτρα της Μαγνησίας». Δεν υπάρχει, όμως, απόλυτη συμφωνία ως προς το ποια από τις αρχαίες Μαγνησίες συνδέθηκε πρώτη με τον μαγνητικό λίθο.

Από την ίδια γεωγραφική και γλωσσική ρίζα προέκυψαν αργότερα διεθνείς επιστημονικοί όροι όπως magnet, magnetism, magnesia και magnesium.

Μάθετε επίσης:

Στην Tv: Η δίκη του Θεμιστοκλή 2.500 χρόνια μετά – Ήρωας ή προδότης;