Φωτογραφίες «όμορφων» κρυστάλλων από νερό που άκουσε κλασική μουσική ή δέχθηκε προσευχή και παραμορφωμένων κρυστάλλων από νερό που εκτέθηκε σε heavy metal κυκλοφορούν εδώ και χρόνια στο διαδίκτυο. Σε ορισμένες εκδοχές της ιστορίας γίνεται ακόμη και σύγκριση με αγιασμό. Τι ακριβώς έδειξαν όμως τα περίφημα πειράματα και έχει αποδειχθεί επιστημονικά ότι η μουσική ή η προσευχή αλλάζουν τη σύνθεση του νερού;
Η ιστορία μοιάζει εντυπωσιακή. Παίρνουμε νερό, το εκθέτουμε σε διαφορετικά ερεθίσματα και στη συνέχεια το εξετάζουμε. Το νερό που «άκουσε» όμορφη μουσική ή δέχθηκε θετικά λόγια και προσευχή υποτίθεται ότι δημιουργεί συμμετρικούς και εντυπωσιακούς κρυστάλλους. Αντίθετα, το νερό που εκτίθεται σε θυμό, αρνητικές λέξεις ή επιθετική μουσική παρουσιάζεται να σχηματίζει ακανόνιστες και «άσχημες» μορφές.
Η ιδέα έγινε παγκοσμίως γνωστή κυρίως μέσα από το έργο του Ιάπωνα Masaru Emoto.
Και εξακολουθεί μέχρι σήμερα να αναπαράγεται σε social media ως απόδειξη ότι «η μουσική αλλάζει το νερό» ή ακόμη ότι «η προσευχή μεταβάλλει τη μοριακή του δομή».
Το πρόβλημα είναι ότι το πραγματικό πείραμα ήταν πολύ διαφορετικό από αυτό που αφήνουν να εννοηθεί τέτοιοι ισχυρισμοί.
Τι ακριβώς έκανε ο Masaru Emoto
Ο Emoto άρχισε να γίνεται γνωστός διεθνώς από τα τέλη της δεκαετίας του 1990 μέσω βιβλίων με φωτογραφίες παγωμένων κρυστάλλων νερού. Η μέθοδος που παρουσίαζε ήταν περίπου η εξής: δείγματα νερού εκτίθεντο σε διαφορετικά ερεθίσματα, όπως μουσική, λέξεις, ανθρώπινες προθέσεις ή προσευχές. Στη συνέχεια το νερό καταψυχόταν και φωτογραφίζονταν κρύσταλλοι πάγου που σχηματίζονταν.
Ο ίδιος υποστήριζε ότι το νερό που είχε δεχθεί «θετικά» ερεθίσματα δημιουργούσε όμορφους, συμμετρικούς κρυστάλλους, ενώ τα αρνητικά ερεθίσματα οδηγούσαν σε παραμορφωμένους σχηματισμούς. Ο οργανισμός που συνεχίζει το έργο του αναφέρει ρητά ότι ο Emoto εξέθετε νερό σε μουσική, λέξεις και προσευχή και στη συνέχεια φωτογράφιζε τους κρυστάλλους πάγου.
Και το Heavy Metal;
Το heavy metal αποτέλεσε ένα από τα παραδείγματα που έγιναν διάσημα μέσα από το έργο του Emoto. Σε εικόνες που κυκλοφόρησαν ευρέως, κρύσταλλοι νερού που υποτίθεται ότι είχαν εκτεθεί σε κλασική μουσική εμφανίζονταν συμμετρικοί και «όμορφοι», ενώ νερό που είχε εκτεθεί σε επιθετική μουσική παρουσιαζόταν να δημιουργεί περισσότερο ακανόνιστους σχηματισμούς. Από εκεί προέκυψε εύκολα ένας εντυπωσιακός αλλά λανθασμένος συλλογισμός:
όμορφη μουσική = καλό νερό
άγρια μουσική = κακό νερό.
Αυτό όμως δεν αποτελεί μέτρηση της χημικής σύνθεσης του νερού.
Το βασικό λάθος: Οι κρύσταλλοι δεν είναι η «χημική σύνθεση»
Εδώ βρίσκεται ίσως η σημαντικότερη παρανόηση. Αν δύο δείγματα παγωμένου νερού σχηματίσουν διαφορετικούς κρυστάλλους, αυτό δεν σημαίνει αυτομάτως ότι έχει αλλάξει η χημική σύνθεσή τους. Το νερό εξακολουθεί να αποτελείται κυρίως από μόρια H₂O. Η μορφολογία των κρυστάλλων πάγου μπορεί να επηρεάζεται από πολλές φυσικές μεταβλητές, όπως η θερμοκρασία, η ταχύτητα ψύξης, οι προσμίξεις, οι συνθήκες πυρήνωσης και άλλοι παράγοντες.
Για να ισχυριστεί κάποιος ότι η μουσική άλλαξε τη χημική σύνθεση του νερού θα χρειαζόταν διαφορετικού τύπου ανάλυση: μετρήσεις ιόντων, διαλυμένων ουσιών, pH, αγωγιμότητας, φασματοσκοπίας ή άλλων αντικειμενικών φυσικοχημικών παραμέτρων. Τα διάσημα πειράματα του Emoto δεν απέδειξαν κάτι τέτοιο.
Το μεγάλο πρόβλημα της επιλογής των φωτογραφιών
Η κριτική στη μέθοδο του Emoto αφορά κυρίως την υποκειμενικότητα. Από ένα δείγμα νερού μπορούν να σχηματιστούν πολλοί διαφορετικοί κρύσταλλοι. Το αποτέλεσμα επομένως εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από το ποιοι κρύσταλλοι φωτογραφίζονται και –κυρίως– ποια φωτογραφία επιλέγεται τελικά ως «αντιπροσωπευτική».
Εάν ο ερευνητής γνωρίζει προηγουμένως ότι ένα δείγμα χαρακτηρίζεται ως «αγάπη», «Mozart» ή «προσευχή», υπάρχει κίνδυνος ασυνείδητης επιλογής των πιο όμορφων φωτογραφιών. Αντίστοιχα, γνωρίζοντας ότι ένα άλλο δείγμα έχει χαρακτηριστεί «θυμός» ή «heavy metal», μπορεί να επιλεγεί ένας πιο ακανόνιστος κρύσταλλος. Αυτός είναι ακριβώς ο λόγος για τον οποίο τα σοβαρά πειράματα χρησιμοποιούν τυφλές ή διπλά τυφλές διαδικασίες.
Έγινε ποτέ ελεγχόμενο πείραμα;
Εδώ η ιστορία γίνεται πιο ενδιαφέρουσα. Το 2006 δημοσιεύθηκε μια πιλοτική μελέτη στην οποία ερευνητές προσπάθησαν να εξετάσουν την υπόθεση υπό double-blind – διπλά τυφλές – συνθήκες.
Περίπου 2.000 άνθρωποι στο Τόκιο κατεύθυναν «θετική πρόθεση» προς δείγματα νερού που βρίσκονταν σε θωρακισμένο χώρο στην Καλιφόρνια. Παράλληλα υπήρχαν δείγματα ελέγχου. Οι φωτογραφίες των κρυστάλλων αξιολογήθηκαν χωρίς οι αξιολογητές να γνωρίζουν σε ποια ομάδα ανήκε κάθε δείγμα.
Οι ερευνητές ανέφεραν μια στατιστική διαφορά στην αισθητική αξιολόγηση των κρυστάλλων.
Ακολούθησε και πείραμα τριπλά τυφλού σχεδιασμού, στο οποίο περίπου 1.900 άτομα στην Αυστρία και τη Γερμανία συγκέντρωσαν την πρόθεσή τους σε νερό στην Καλιφόρνια. Και σε εκείνη τη μελέτη αναφέρθηκε μικρή στατιστική διαφορά στην αξιολόγηση της «ομορφιάς» των κρυστάλλων. Αυτό όμως χρειάζεται πολύ προσεκτική ερμηνεία.
Οι συγκεκριμένες μελέτες δεν έδειξαν ότι άλλαξε η χημική σύνθεση του νερού.
Το αποτέλεσμα αφορούσε τη βαθμολογία που άνθρωποι έδιναν στην αισθητική εμφάνιση φωτογραφιών κρυστάλλων. Αυτό απέχει πολύ από την απόδειξη ότι η ανθρώπινη σκέψη, η προσευχή ή η μουσική μεταβάλλουν τα μόρια H₂O.
Αποδείχθηκε λοιπόν ο Emoto;
Όχι. Το γεγονός ότι υπάρχουν μεμονωμένα πειράματα με ενδιαφέροντα αποτελέσματα δεν αρκεί για να θεωρηθεί μια υπόθεση επιστημονικά αποδεδειγμένη.
Για να γίνει αυτό χρειάζονται επαναλαμβανόμενα αποτελέσματα από διαφορετικές ανεξάρτητες ερευνητικές ομάδες, αυστηρός έλεγχος όλων των μεταβλητών και ένας εύλογος φυσικός μηχανισμός που να εξηγεί το φαινόμενο. Μέχρι σήμερα δεν υπάρχει ευρέως αποδεκτό επιστημονικό αποτέλεσμα που να δείχνει ότι θετικές λέξεις, προσευχές ή συγκεκριμένα είδη μουσικής δημιουργούν κάποια σταθερή και επαναλήψιμη αλλαγή στη μοριακή ή χημική δομή του νερού.
Και τι γίνεται με τον αγιασμό;
Εδώ πρέπει να γίνει μια πολύ σημαντική διάκριση. Στην Ορθόδοξη Χριστιανική πίστη, ο αγιασμός δεν αντιμετωπίζεται ως ένα χημικό πείραμα. Κατά τη Μεγάλη Ακολουθία του Αγιασμού των Υδάτων, η Εκκλησία επικαλείται τη χάρη του Αγίου Πνεύματος και το νερό αγιάζεται στο πλαίσιο της πίστης και της λατρευτικής ζωής.
Η Orthodox Church in America εξηγεί ότι κατά τη Μεγάλη Ευλογία των Υδάτων γίνεται επίκληση για τον αγιασμό του νερού και ότι το αγιασμένο νερό χρησιμοποιείται από τους πιστούς για ευλογία και πόση.
Άρα το ερώτημα: «Είναι ο αγιασμός διαφορετικός από το απλό νερό;» έχει δύο διαφορετικές απαντήσεις ανάλογα με το πλαίσιο. Θεολογικά, για την Ορθόδοξη Εκκλησία, ναι: πρόκειται για αγιασμένο νερό με πνευματική σημασία. Εργαστηριακά όμως, το ερώτημα πρέπει να τεθεί διαφορετικά:
Μπορούμε να ανιχνεύσουμε μια επαναλαμβανόμενη φυσικοχημική μεταβολή η οποία προκαλείται αποκλειστικά από την πράξη του αγιασμού;
Για κάτι τέτοιο δεν εντοπίζεται σήμερα ισχυρή, αναπαραγόμενη επιστημονική απόδειξη.
Υπάρχουν πάντως μελέτες που αναλύουν «αγιασμένο νερό»
Ναι, αλλά το αντικείμενό τους είναι διαφορετικό. Επιστημονικές εργασίες έχουν εξετάσει δείγματα «holy water» από εκκλησίες, προσκυνήματα και ιερές πηγές κυρίως για τη μικροβιολογική και χημική τους ασφάλεια.
Για παράδειγμα, μελέτη σε 54 δείγματα αγιασμένου νερού από καθολικές εκκλησίες στη Γερμανία μέτρησε το μικροβιακό τους φορτίο και τα βακτήρια που περιείχαν. Αντίστοιχες έρευνες σε ιερές πηγές έχουν καταγράψει διαφορές στη μικροβιολογική ή χημική σύσταση, που σχετίζονται με την πηγή του νερού, το περιβάλλον και τον τρόπο φύλαξης ή χρήσης του.
Μια πιο πρόσφατη μελέτη στην Αιθιοπία εξέτασε φυσικοχημικές ιδιότητες και ανόργανα συστατικά νερού που θεωρείται ιερό και καταναλώνεται για θεραπευτικούς σκοπούς. Οι ερευνητές εντόπισαν συγκεκριμένα στοιχεία στη σύστασή του, αλλά αυτά σχετίζονταν με τη γεωλογία και την προέλευση του νερού – όχι με απόδειξη ότι η θρησκευτική ευλογία άλλαξε τα μόριά του.
Αυτό είναι μια κρίσιμη διάκριση.
Αν ο αγιασμός έχει διαφορετική σύνθεση, αυτό αποδεικνύει κάτι;
Όχι απαραίτητα. Ας υποθέσουμε ότι παίρνουμε αγιασμό από μια εκκλησία και νερό βρύσης από ένα σπίτι και τα στέλνουμε στο εργαστήριο. Είναι πολύ πιθανό να βρούμε διαφορές. Αλλά αυτό μπορεί να συμβαίνει επειδή:
το νερό προήλθε από διαφορετική πηγή,
τα δοχεία ήταν διαφορετικά,
υπήρχαν διαφορετικά μέταλλα ή άλατα,
το ένα δείγμα παρέμεινε αποθηκευμένο περισσότερο χρόνο,
ή ήρθε σε επαφή με διαφορετικούς μικροοργανισμούς.
Τίποτε από αυτά δεν αποδεικνύει ότι η διαφορά δημιουργήθηκε εξαιτίας της ευλογίας.
Πώς θα μπορούσε να γίνει ένα πραγματικά αυστηρό πείραμα;
Ένα επιστημονικά ισχυρό πείραμα θα έπρεπε να ξεκινήσει με ακριβώς το ίδιο νερό.
Θα χωριζόταν σε πολλά πανομοιότυπα δείγματα από την ίδια δεξαμενή.
Κάποια από αυτά θα χρησιμοποιούνταν στην Ακολουθία του Αγιασμού και κάποια θα παρέμεναν δείγματα ελέγχου.
Όλα τα δοχεία θα έπρεπε να είναι ίδια.
Η θερμοκρασία, ο χρόνος, η μεταφορά και η αποθήκευση θα έπρεπε επίσης να είναι απολύτως ίδιες.
Και το σημαντικότερο: οι επιστήμονες που θα πραγματοποιούσαν τις αναλύσεις δεν θα έπρεπε να γνωρίζουν ποια δείγματα είχαν αγιαστεί. Στη συνέχεια θα μπορούσαν να εξεταστούν αντικειμενικά παράμετροι όπως:
pH,
ηλεκτρική αγωγιμότητα,
διαλυμένα ιόντα,
μέταλλα,
οργανικές ενώσεις,
μικροβιακό φορτίο,
φασματοσκοπικά χαρακτηριστικά
και άλλες μετρήσιμες ιδιότητες.
Και ακόμη κι αν εμφανιζόταν διαφορά, το πείραμα θα έπρεπε να επαναληφθεί πολλές φορές και από ανεξάρτητα εργαστήρια. Μόνο τότε θα υπήρχε ένα πραγματικά ενδιαφέρον επιστημονικό εύρημα προς διερεύνηση.
Μπορεί όμως ο ήχος να επηρεάσει πραγματικά το νερό;
Εδώ υπάρχει μια λεπτή αλλά σημαντική λεπτομέρεια. Ναι, φυσικά μπορεί – υπό συγκεκριμένες φυσικές συνθήκες. Ο ήχος είναι μηχανικό κύμα. Ισχυρά ηχητικά κύματα μπορούν να προκαλέσουν δονήσεις και μεταβολές πίεσης μέσα σε ένα υγρό. Στα εργαστήρια χρησιμοποιούνται ακόμη και υπέρηχοι για να προκαλέσουν συγκεκριμένες φυσικές και χημικές διεργασίες.
Αυτό όμως είναι εντελώς διαφορετικό από το να βάλουμε ένα ποτήρι νερό δίπλα σε ένα ηχείο που παίζει Mozart ή Metallica και να υποστηρίξουμε ότι το πρώτο γίνεται «θετικό» και το δεύτερο «αρνητικό».
Το κρίσιμο είναι η ενέργεια και ο φυσικός μηχανισμός, όχι το αν εμείς θεωρούμε τη μουσική όμορφη ή άγρια.
Άρα η μουσική δεν αφήνει «μνήμη» στο νερό;
Δεν υπάρχει καθιερωμένος επιστημονικός μηχανισμός που να δείχνει ότι το νερό αποθηκεύει το συναισθηματικό νόημα μιας λέξης, μιας προσευχής ή ενός μουσικού κομματιού και στη συνέχεια διατηρεί μια αντίστοιχη «θετική» ή «αρνητική» δομή.
Αυτό είναι κάτι εντελώς διαφορετικό από την κανονική φυσική επίδραση των ηχητικών κυμάτων στην ύλη.
Ένα ποτήρι νερό δεν γνωρίζει αν ο ήχος που φτάνει σε αυτό προέρχεται από Beethoven, από Metallica ή από έναν συναγερμό. Φυσικά, δέχεται ηχητικά κύματα. Η έννοια που εμείς αποδίδουμε στη μουσική όμως δημιουργείται από τον ανθρώπινο εγκέφαλο.
Η πίστη και η επιστήμη δεν χρειάζεται να απαντούν στην ίδια ερώτηση
Στην περίπτωση του αγιασμού είναι σημαντικό να μην παρουσιάσουμε ούτε τη θρησκευτική πίστη ως εργαστηριακό δεδομένο ούτε, από την άλλη πλευρά, να θεωρήσουμε ότι η απουσία μιας μετρήσιμης χημικής μεταβολής αποτελεί διάψευση μιας θεολογικής πεποίθησης. Η επιστήμη μπορεί να εξετάσει:
«Άλλαξε το pH; Άλλαξαν τα άλατα; Υπάρχει διαφορετικό μικροβιακό φορτίο; Μεταβλήθηκε κάποια μετρήσιμη φυσική ιδιότητα;»
Η Ορθόδοξη πίστη μιλά για τον αγιασμό της δημιουργίας και τη χάρη του Θεού, δηλαδή για διαφορετικό επίπεδο ερμηνείας. Το πρόβλημα εμφανίζεται όταν κάποιος μετατρέπει το δεύτερο σε ισχυρισμό του τύπου: «Το εργαστήριο απέδειξε ότι η προσευχή άλλαξε τα μόρια του νερού».
Για έναν τέτοιο ισχυρισμό χρειάζονται αποδείξεις που σήμερα δεν διαθέτουμε.
Τι μένει τελικά από το διάσημο πείραμα του Emoto;
Οι εικόνες του Masaru Emoto παραμένουν εντυπωσιακές και η ιδέα ότι οι λέξεις, η μουσική και η ανθρώπινη πρόθεση μπορούν να αφήσουν ένα ορατό αποτύπωμα στο νερό είναι αναμφίβολα γοητευτική.
Υπήρξαν μάλιστα μεταγενέστερα τυφλά πειράματα που ανέφεραν μικρές στατιστικές διαφορές στην αισθητική αξιολόγηση κρυστάλλων και επομένως το συγκεκριμένο θέμα δεν χρειάζεται να παρουσιάζεται σαν να μην έγινε ποτέ καμία απόπειρα ελέγχου. Αλλά μέχρι εκεί.
Δεν έχει αποδειχθεί ότι η κλασική μουσική δημιουργεί «καλύτερο» νερό, ότι το heavy metal δημιουργεί «κακό» νερό ή ότι η προσευχή μεταβάλλει με έναν αναγνωρισμένο τρόπο τη χημική σύνθεση του H₂O.
Και ειδικά για τον ορθόδοξο αγιασμό, άλλο πράγμα είναι η πνευματική σημασία που του αποδίδει η Εκκλησία και άλλο μια υποτιθέμενη εργαστηριακή απόδειξη της Θείας Χάρης.
Ίσως λοιπόν η πραγματική ιστορία είναι ακόμη πιο ενδιαφέρουσα από τον διαδικτυακό μύθο: ο Emoto έθεσε ένα συναρπαστικό ερώτημα. Η επιστήμη όμως δεν έχει επιβεβαιώσει την εντυπωσιακή απάντηση που του αποδόθηκε.
FAQ
Ποιος ήταν ο Masaru Emoto;
Ήταν Ιάπωνας συγγραφέας και ερευνητής εναλλακτικών θεωριών γύρω από το νερό, γνωστός κυρίως για τις φωτογραφίες παγωμένων κρυστάλλων που παρουσίασε ως αποτέλεσμα έκθεσης του νερού σε μουσική, λέξεις και ανθρώπινη πρόθεση.
Έδειξε ο Emoto ότι το heavy metal καταστρέφει το νερό;
Όχι. Παρουσίασε διαφορετικές μορφές κρυστάλλων πάγου, αλλά αυτό δεν αποτελεί απόδειξη ότι άλλαξε ή «καταστράφηκε» η χημική σύνθεση του νερού.
Μπορεί η προσευχή να αλλάξει τη χημική σύνθεση του νερού;
Δεν υπάρχει σήμερα ισχυρή και επαναλαμβανόμενη επιστημονική τεκμηρίωση που να αποδεικνύει κάτι τέτοιο.
Έχει διαφορετική χημική σύνθεση ο αγιασμός;
Δύο δείγματα νερού μπορεί να έχουν διαφορετική σύσταση ανάλογα με την πηγή, τα άλατα, την αποθήκευση και το μικροβιακό τους φορτίο. Δεν έχει αποδειχθεί ότι η πράξη του αγιασμού προκαλεί από μόνη της συγκεκριμένη επαναλαμβανόμενη χημική μεταβολή.
Έχουν γίνει επιστημονικά πειράματα πάνω στις ιδέες του Emoto;
Ναι. Έχουν δημοσιευθεί πειράματα με τυφλό σχεδιασμό που ανέφεραν διαφορές στην αισθητική αξιολόγηση παγωμένων κρυστάλλων. Δεν απέδειξαν όμως αλλαγή της χημικής ή μοριακής σύνθεσης του νερού.
Μπορεί πραγματικά ο ήχος να επηρεάσει το νερό;
Ναι, ως μηχανικό κύμα ο ήχος μπορεί να μεταφέρει ενέργεια σε ένα υγρό. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι το νερό αντιλαμβάνεται το συναισθηματικό περιεχόμενο της μουσικής ή ότι αποθηκεύει «θετική» και «αρνητική» ενέργεια.
Ενδιαφέρουν και αυτά:
Υπάρχει «αρνητική μουσική»; Τι συμβαίνει στον εγκέφαλο όταν ακούμε Metal, Thrash και ακραίους ήχους
Οι μοδάτες 9 «συχνότητες Solfeggio» και το απλοϊκό μάθημα σολφέζ
963 Hz: Τι είναι η «συχνότητα του Θεού» και τι λέει πραγματικά η επιστήμη
Discover more from Agora Περιοδικό
Subscribe to get the latest posts sent to your email.
