Μυλωνάς (που παίζαμε παιδιά): Το έντομο που στήνει παγίδες στην άμμο – 20 είδη στην Κύπρο

Στην άμμο μοιάζει με έναν μικρό, άψογο κρατήρα. Στον πυθμένα του, όμως, κρύβεται ένας υπομονετικός θηρευτής. Είναι η προνύμφη του μυρμηγκολέοντα, ενός νευρόπτερου εντόμου της οικογένειας Myrmeleontidae, που έχει εξελίξει μία από τις πιο εντυπωσιακές τεχνικές κυνηγιού στον κόσμο των εντόμων.

Πώς κατασκευάζει την παγίδα

Η προνύμφη επιλέγει λεπτή, ξηρή και χαλαρή άμμο. Κινείται προς τα πίσω, χαράζει έναν κύκλο και χρησιμοποιεί το πλατύ κεφάλι της σαν φτυάρι. Πετά τους κόκκους έξω και βαθμιαία δημιουργεί έναν ανεστραμμένο κώνο με πολύ ασταθή τοιχώματα.

Ύστερα θάβεται στο κέντρο. Πάνω από την επιφάνεια μένουν συνήθως μόνο οι μεγάλες, δρεπανοειδείς σιαγόνες της. Όταν ένα μυρμήγκι ή άλλο μικρό αρθρόποδο πατήσει στο χείλος, η άμμος υποχωρεί και το παρασύρει προς τον πυθμένα. Αν το θήραμα προσπαθήσει να ανέβει, η προνύμφη εκτοξεύει άμμο με το κεφάλι. Έτσι προκαλεί μικρές κατολισθήσεις και δυσκολεύει ακόμη περισσότερο τη διαφυγή.

Η αποτελεσματικότητα της παγίδας βασίζεται στη φυσική. Τα τοιχώματα σχηματίζονται σχεδόν στη μέγιστη κλίση που μπορεί να κρατήσει η άμμος πριν κατολισθήσει. Μελέτη σε δύο κυπριακά είδη έδειξε επίσης ότι οι λεπτότεροι κόκκοι επιτρέπουν βαθύτερες και πιο σύνθετες χοάνες.

Μόλις το αρπάξει, το τρυπά με τις κοίλες σιαγόνες της. Εγχέει παραλυτικές ουσίες και πεπτικά ένζυμα, τα οποία διαλύουν τους μαλακούς ιστούς. Στη συνέχεια απορροφά το υγροποιημένο περιεχόμενο και πετά έξω από την παγίδα το άδειο περίβλημα.

Δεν στήνουν παγίδες όλα τα είδη

Η γνωστή χοάνη δεν αποτελεί χαρακτηριστικό όλων των μυρμηγκολεόντων. Επιστημονικές μελέτες δείχνουν ότι οι παγιδοποιοί αποτελούν μικρό μέρος της οικογένειας. Πολλές προνύμφες παραμονεύουν κάτω από την άμμο, πέτρες ή φυτικά υπολείμματα, χωρίς να σκάβουν κώνους.

Είκοσι είδη έχουν καταγραφεί στην Κύπρο

Μελέτη που δημοσιεύθηκε το 2018 ανέβασε σε 20 τα επιβεβαιωμένα είδη μυρμηγκολέοντα στην Κύπρο, εξαιρώντας ένα αβέβαιο είδος. Τα 14 είναι ευρέως διαδεδομένα στη Μεσόγειο, τρία συνδέονται κυρίως με τη Μέση Ανατολή και ένα, το Delfimeus limassolicus, θεωρείται ενδημικό της Κύπρου.

Δύο από τα συχνότερα είδη που κατασκευάζουν παγίδες στο νησί είναι τα Myrmeleon hyalinus και Cueta lineosa. Ερευνητές συνέλεξαν προνύμφες από αμμοθίνες κοντά στον Άγιο Σέργιο και τη Σαλαμίνα. Το Myrmeleon hyalinus προτιμά θερμά, αμμώδη τοπία και συχνά σκάβει κοντά στη βάση χαμηλών φυτών.

Οι επιστήμονες έχουν καταγράψει μυρμηγκολέοντες σε παράκτιες αμμοθίνες, ξηρά λιβάδια, καλλιέργειες και πευκοδάση. Καταγραφές υπάρχουν, μεταξύ άλλων, από τη Χλώρακα, το Ακρωτήρι, τον Γερό, τις Πλάτρες και την Καρπασία, σε ολόκληρο το νησί.

«Μυλωνάς» στην Κύπρο – μυρμηγκολέοντας στην Ελλάδα

Στην Κύπρο, η προνύμφη που στήνει την αμμώδη παγίδα ονομάζεται λαϊκά «μυλωνάς». Η ονομασία καταγράφεται σε κυπριακό λεξικό ως όνομα εντόμου, ενώ η επιστημονική και κοινή νεοελληνική ονομασία είναι «μυρμηγκολέοντας».

Στην Ελλάδα επικρατεί το «μυρμηγκολέοντας» και ο λόγιος τύπος «μυρμηκολέων». Ενδιαφέρον είναι ότι το τοπικό «μυλωνάς» καταγράφεται επίσης και στην Κρήτη. Το μυρμηγκολέοντας προέρχεται από τις αρχαίες ελληνικές λέξεις «μύρμηξ» και «λέων»: σημαίνει το «λιοντάρι των μυρμηγκιών».

Από την άμμο στον αέρα

Η προνύμφη μπορεί να ζήσει για μεγάλο διάστημα, ανάλογα με το είδος, την τροφή και τη θερμοκρασία. Όταν αναπτυχθεί, φτιάχνει μέσα στην άμμο ένα σφαιρικό κουκούλι από μετάξι και κόκκους. Από αυτό βγαίνει το ενήλικο έντομο, που θυμίζει λιβελούλα, αλλά έχει χαρακτηριστικές κεραίες και διπλώνει τα φτερά του πάνω από το σώμα.

Παρά τη δραματική μέθοδο κυνηγιού του, ο μυρμηγκολέοντας θεωρείται ωφέλιμος και ιατρικά ακίνδυνος για τον άνθρωπο.

Ενδιαφέρει επίσης:
Δελφίνια ψαρεύουν με κοχύλια – Τα μικρά ίσως μαθαίνουν από τις μητέρες

Πηγές

• Επιστημονική καταγραφή των 20 ειδών της Κύπρου – Fragmenta Entomologica
• Μελέτη των παγίδων δύο κυπριακών ειδών – Journal of Experimental Biology
• Η εκτόξευση άμμου από τις προνύμφες – επιστημονική μελέτη
• Κυπριακό λεξικό: «Μυλωνάς» ως είδος εντόμου
• Καταγραφή της ονομασίας «μυλωνάς» στην Κρήτη