Αναφιώτικα: Πώς οι μάστορες της Ανάφης έχτισαν ένα κυκλαδίτικο χωριό κάτω από την Ακρόπολη

Λευκά σπίτια, μικρές αυλές, στενά περάσματα και σκαλοπάτια που θυμίζουν Κυκλάδες. Κι όμως, τα Αναφιώτικα δεν βρίσκονται σε κάποιο αιγαιοπελαγίτικο νησί. Βρίσκονται στην Αθήνα, ακριβώς κάτω από τον βράχο της Ακρόπολης, και οφείλουν την ύπαρξή τους στους τεχνίτες που έφτασαν τον 19ο αιώνα από τη μικρή Ανάφη.

Η ιστορία τους ξεκινά όταν η Αθήνα, μετά την ανακήρυξή της σε πρωτεύουσα του νεοσύστατου ελληνικού κράτους, μετατρεπόταν σε ένα τεράστιο εργοτάξιο.

Οι περίφημοι κτίστες της Ανάφης

Οι Αναφιώτες ήταν γνωστοί για την τέχνη τους στην οικοδομή. Η Εφορεία Αρχαιοτήτων Κυκλάδων αναφέρει ότι στα μέσα του 19ου αιώνα επιστρατεύθηκαν Αναφιώτες κτίστες για την ανοικοδόμηση της Αθήνας και την ανέγερση των ανακτόρων του Όθωνα, του σημερινού κτιρίου της Βουλής.

Οι εργάτες χρειάζονταν όμως και έναν χώρο για να κατοικήσουν. Έτσι άρχισαν να χτίζουν μικρά σπίτια στη βορειοανατολική πλευρά του βράχου της Ακρόπολης. Και έχτισαν όπως ακριβώς ήξεραν.

Μετέφεραν στην Αθήνα την αρχιτεκτονική του νησιού τους: μικρούς όγκους, ασβεστωμένους τοίχους, επίπεδες στέγες, στενά περάσματα και αυλές προσαρμοσμένες στο δύσκολο έδαφος. Έτσι γεννήθηκε μια μικροσκοπική κυκλαδίτικη γειτονιά στο κέντρο της πρωτεύουσας.

Τα σπίτια που, σύμφωνα με την παράδοση, χτίζονταν τη νύχτα

Μία από τις πιο γνωστές ιστορίες θέλει τους πρώτους οικιστές να είναι ο ξυλουργός Γιώργος Δαμίγος και ο οικοδόμος Μάρκος Σιγάλας.

Οι κάτοικοι έχτιζαν χωρίς κανονική πολεοδομική διαδικασία και τα Αναφιώτικα θεωρούνται από μελετητές ως ένας από τους πρώτους αυθαίρετους οικισμούς του νεότερου ελληνικού κράτους.

Η παράδοση λέει ότι αρκετά σπίτια χτίζονταν νύχτα, τόσο γρήγορα ώστε η περιοχή είχε προταθεί να ονομαστεί ακόμη και «Νυχτοχώρι». Τελικά επικράτησε το όνομα Αναφιώτικα, από την καταγωγή των πρώτων κατοίκων. Η συγκεκριμένη αφήγηση καταγράφεται και σε ιστορικές αναφορές για την πολεοδομική εξέλιξη της Αθήνας.

Από τους Αναφιώτες στους Μικρασιάτες

Για δεκαετίες η γειτονιά διατηρούσε έντονα κυκλαδίτικο χαρακτήρα. Μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή του 1922 εγκαταστάθηκαν εκεί και προσφυγικές οικογένειες, αλλάζοντας σταδιακά τη σύνθεση του πληθυσμού.

Η ίδια η γειτονιά, όμως, άρχισε αργότερα να συρρικνώνεται. Τμήμα της κατεδαφίστηκε περίπου το 1950 για αρχαιολογικές έρευνες, ενώ τις επόμενες δεκαετίες έγιναν απαλλοτριώσεις λόγω της άμεσης γειτνίασης με τον αρχαιολογικό χώρο της Ακρόπολης. Σήμερα έχουν απομείνει περίπου 45 σπίτια, τα οποία προστατεύονται ως διατηρητέα.

Μια γειτονιά χωρίς κανονικούς δρόμους

Ακόμη και σήμερα πολλά από τα στενά των Αναφιώτικων δεν έχουν ονόματα. Τα σπίτια αναγνωρίζονται με αρίθμηση όπως «Αναφιώτικα 1», «Αναφιώτικα 2» και ούτω καθεξής.

Τα νοητά όρια της μικρής συνοικίας σηματοδοτούν δύο παλιές εκκλησίες: ο Άγιος Γεώργιος του Βράχου στα ανατολικά και ο Άγιος Συμεών στα δυτικά, και οι δύο του 17ου αιώνα.

Τα Αναφιώτικα δεν αποτελούν λοιπόν ένα «σκηνικό» που σχεδιάστηκε για τους επισκέπτες. Είναι το αποτύπωμα της εσωτερικής μετανάστευσης του 19ου αιώνα και των ανθρώπων που έχτισαν τη νέα Αθήνα, αλλά δεν είχαν τα μέσα να κατοικήσουν στην πόλη που οι ίδιοι οικοδομούσαν.

Ενδιαφέρει αυτό: Η Ανάφη είναι το πιο ήσυχο νησί της Ευρώπης (2026)

Και ίσως αυτό είναι το πιο ενδιαφέρον στοιχείο τους: κάτω από το σημαντικότερο μνημείο της αρχαίας Αθήνας επιβιώνει ένα μικρό μνημείο της νεότερης Ελλάδας, χτισμένο από τα χέρια των μαστόρων ενός από τα μικρότερα νησιά των Κυκλάδων.

Διάβασε και αυτό: Από τα Μηναλλάγια της Κύπρου στα Μερομήνια της Ελλάδας και τα cabañuelas της Ισπανίας